از «هیچچیز درباره ما، بدون ما» تا «رهبری فراگیر»:شعارهای ۲۰ ساله روز جهانی افراد دارای معلولیت
مقدمه
سوم دسامبر هر سال، به ابتکار سازمان ملل متحد از سال ۱۹۹۲، به عنوان «روز جهانی افراد دارای معلولیت» نامگذاری شده است. این روز، نه یک مناسبت تشریفاتی، که فراخوانی جهانی برای بازاندیشی در مناسبات جوامع با بیش از یک میلیارد انسانی است که با گونهای از معلولیت زندگی میکنند. سازمان جهانی بهداشت نیز همواره در کنار سازمان ملل، این روز را بستری برای پیشبرد سلامت فراگیر، توانبخشی مبتنی بر جامعه و برابری دسترسی قرار داده است.
آنچه در کانون این روز قرار میگیرد، «شعار سال» است؛ شعاری که همچون عدسی، بزرگترین دغدغه یا راهبرد اولویتدار آن سال را متمرکز میکند. بررسی تبار و فلسفه این شعارها در بیست سال گذشته، نه فقط تاریخچهای از یک مناسبت، که نقشه راه تحول گفتمان جهانی از «ترحم و مراقبت» به «حقوق و توانمندسازی»، و سپس به «رهبری و توسعه پایدار فراگیر» را پیش روی ما میگشاید.
در این نوشتار، پس از مرور فهرست شعارهای سالهای ۲۰۰۴ تا ۲۰۲۴، هر یک از چهار دوره گفتمانی غالب را تحلیل کرده، فلسفه نهفته در پسِ کلمات را میکاویم، اهداف صریح و ضمنی آنها را بازمیشناسیم و نگاهی به برنامههای توصیهشده و نمونههای اجراشده در ایران و جهان میاندازیم.
جدول شعارهای روز جهانی افراد دارای معلولیت (۲۰۰۴-۲۰۲۴)
| سال | شعار رسمی (انگلیسی) | ترجمه فارسی |
|---|---|---|
| ۲۰۰۴ | Nothing About Us Without Us | هیچچیز درباره ما، بدون ما |
| ۲۰۰۵ | Rights of Persons with Disabilities: Action in Development | حقوق افراد دارای معلولیت: اقدام در توسعه |
| ۲۰۰۶ | E-Accessibility | دسترسی الکترونیکی |
| ۲۰۰۷ | Decent Work for Persons with Disabilities | کار شایسته برای افراد دارای معلولیت |
| ۲۰۰۸ | Convention on the Rights of Persons with Disabilities: Dignity and Justice for All of Us | کنوانسیون حقوق افراد دارای معلولیت: کرامت و عدالت برای همه ما |
| ۲۰۰۹ | Making the MDGs Inclusive: Empowerment of Persons with Disabilities and their Communities | فراگیرسازی اهداف توسعه هزاره: توانمندسازی افراد دارای معلولیت و جوامع آنان |
| ۲۰۱۰ | Keeping the promise: Mainstreaming disability in the Millennium Development Goals towards 2015 and beyond | وفای به عهد: جریانسازی معلولیت در اهداف توسعه هزاره به سوی ۲۰۱۵ و فراتر از آن |
| ۲۰۱۱ | Together for a better world for all: Including persons with disabilities in development | با هم برای جهانی بهتر برای همه: شمول افراد دارای معلولیت در توسعه |
| ۲۰۱۲ | Removing barriers to create an inclusive and accessible society for all | برداشتن موانع برای ایجاد جامعهای فراگیر و دسترسپذیر برای همه |
| ۲۰۱۳ | Break Barriers, Open Doors: for an inclusive society for all | موانع را بشکن، درها را بگشا: برای جامعهای فراگیر برای همه |
| ۲۰۱۴ | Sustainable Development: The Promise of Technology | توسعه پایدار: نوید فناوری |
| ۲۰۱۵ | Inclusion matters: access and empowerment for people of all abilities | شمول مهم است: دسترسی و توانمندسازی برای افراد با هر توانایی |
| ۲۰۱۶ | Achieving 17 Goals for the Future We Want | دستیابی به ۱۷ هدف برای آیندهای که میخواهیم |
| ۲۰۱۷ | Transformation towards sustainable and resilient society for all | تحول به سوی جامعهای پایدار و تابآور برای همه |
| ۲۰۱۸ | Empowering persons with disabilities and ensuring inclusiveness and equality | توانمندسازی افراد دارای معلولیت و تضمین فراگیری و برابری |
| ۲۰۱۹ | Promoting the participation of persons with disabilities and their leadership: taking action on the 2030 Development Agenda | ترویج مشارکت و رهبری افراد دارای معلولیت: اقدام در دستورکار توسعه ۲۰۳۰ |
| ۲۰۲۰ | Building Back Better: toward a disability-inclusive, accessible and sustainable post COVID-19 World | بازسازی بهتر: به سوی جهانی پساکرونایی فراگیر، دسترسپذیر و پایدار برای افراد دارای معلولیت |
| ۲۰۲۱ | Leadership and participation of persons with disabilities toward an inclusive, accessible and sustainable post-COVID-19 world | رهبری و مشارکت افراد دارای معلولیت به سوی جهانی فراگیر، دسترسپذیر و پایدار پس از کووید-۱۹ |
| ۲۰۲۲ | Transformative solutions for inclusive development: the role of innovation in fuelling an accessible and equitable world | راهحلهای تحولآفرین برای توسعه فراگیر: نقش نوآوری در پیشبرد جهانی دسترسپذیر و عادلانه |
| ۲۰۲۳ | United in action to rescue and achieve the SDGs for, with and by persons with disabilities | متحد در اقدام برای نجات و تحقق اهداف توسعه پایدار برای، با و توسط افراد دارای معلولیت |
| ۲۰۲۴ | Amplifying the leadership of persons with disabilities for an inclusive and sustainable future | تقویت رهبری افراد دارای معلولیت برای آیندهای فراگیر و پایدار |
منبع: تارنمای رسمی سازمان ملل متحد – بخش توانمندسازی افراد دارای معلولیت (UN Enable / UN DESA)
دورهبندی گفتمانی و تحلیل فلسفی شعارها
با نگاهی کلان به شعارهای بیست سال گذشته، میتوان چهار دوره گفتمانی متمایز را شناسایی کرد که هر یک فلسفه، اهداف و برنامههای ویژه خود را داشتهاند.
دوره نخست: تثبیت حقوق و کنوانسیون (۲۰۰۴-۲۰۰۸) – از شعار «هیچچیز درباره ما، بدون ما» تا «کرامت و عدالت»
فلسفه: این دوره مقارن است با سالهای منتهی به تصویب کنوانسیون حقوق افراد دارای معلولیت (CRPD) در دسامبر ۲۰۰۶ و لازمالاجرا شدن آن در مه ۲۰۰۸. شعار سال ۲۰۰۴، «هیچچیز درباره ما، بدون ما»، که ابتدا توسط فعالان جنبش معلولیت در دهه ۱۹۹۰ در آفریقای جنوبی رواج یافته بود، به بیانیهای فلسفی بدل شد: افراد دارای معلولیت نه موضوع منفعل ترحم یا سیاستگذاری، که سوژههای فعال و صاحبحق در هر تصمیمی هستند که زندگیشان را متأثر میکند. این شعار، گذار از مدل پزشکی (که فرد را «بیمار» و «نقصدار» میبیند) به مدل اجتماعی معلولیت را تثبیت کرد و پایه فلسفی کنوانسیون شد.
اهداف:
جلب حمایت جهانی برای تصویب و اجرای کنوانسیون؛
تغییر پارادایم از «خیریه و مراقبت» به «حقوق بشر و شأن انسانی»؛
ارتقای آگاهی عمومی نسبت به حقوق شهروندی افراد دارای معلولیت، از جمله حق کار شایسته (۲۰۰۷) و دسترسی به فناوری اطلاعات (۲۰۰۶).
برنامههای توصیهشده و اجراشده:
۲۰۰۴: سازمان ملل از کشورها خواست تا در فرایند مذاکرات کنوانسیون، نمایندگان سازمانهای افراد دارای معلولیت را به طور رسمی مشارکت دهند. در ایران، همایشهایی با حضور تشکلهای غیردولتی در تهران برگزار شد.
۲۰۰۶ (E-Accessibility): کارگاههای آموزشی استانداردهای دسترسپذیری وب (WCAG) برای نهادهای دولتی و خصوصی توصیه شد. در کشورهای اسکاندیناوی، ممیزی دسترسپذیری وبسایتهای دولتی انجام گرفت.
۲۰۰۷ (کار شایسته): سازمان بینالمللی کار (ILO) با همکاری سازمان جهانی بهداشت، بستههای آموزشی «کار شایسته برای همه» را منتشر و در کشورهایی مانند هند و کنیا کارگاههای اشتغال حمایتشده برگزار کردند.
۲۰۰۸: همزمان با لازمالاجرا شدن کنوانسیون، مراسم اصلی در مقر سازمان ملل با حضور دبیرکل و نمایندگان کشورها برگزار شد و از دولتها خواسته شد قوانین داخلی خود را با مفاد کنوانسیون تطبیق دهند.
دوره دوم: پیوند با اهداف توسعه هزاره و شمول در دستورکار جهانی (۲۰۰۹-۲۰۱۳) – «فراگیرسازی توسعه»
فلسفه: در این بازه، گفتمان غالب به این پرسش معطوف شد که «چگونه میتوان معلولیت را به جریان اصلی توسعه گره زد؟» اهداف توسعه هزاره (MDGs) که در سال ۲۰۰۰ تعیین شده بودند، متأسفانه هیچ اشارهای به افراد دارای معلولیت نداشتند. شعارهای سالهای ۲۰۰۹ تا ۲۰۱۳ کوشیدند این غفلت تاریخی را جبران کنند. فلسفه زیربنایی این شعارها آن بود که «توسعهای که یک میلیارد انسان را نادیده بگیرد، نه عادلانه است و نه پایدار». واژگان کلیدی این دوره عبارت بودند از: «شمول» (Inclusion)، «جریانسازی» (Mainstreaming) و «رفع موانع» (Removing Barriers).
اهداف:
ترغیب کشورها به گنجاندن شاخصهای مرتبط با معلولیت در برنامههای ملی توسعه؛
حساسسازی نهادهای بینالمللی و دولتها برای تخصیص منابع به پروژههای فراگیر؛
شناسایی و حذف موانع فیزیکی، نگرشی و نهادی که مشارکت کامل افراد دارای معلولیت را محدود میکنند.
برنامههای توصیهشده و اجراشده:
۲۰۰۹: سازمان ملل از دولتها خواست گزارشهای ملی پیشرفت MDGs را با مشارکت سازمانهای افراد دارای معلولیت بازنگری کنند. در ایران، همایش «سلامت و توسعه فراگیر» از سوی وزارت بهداشت و سازمان بهزیستی برگزار شد.
۲۰۱۲ و ۲۰۱۳ (رفع موانع): پویشهای جهانی «شهرهای دسترسپذیر» راهاندازی شد. برای نمونه، در ریودوژانیرو، ممیزی دسترسپذیری حملونقل عمومی با حضور داوطلبان دارای معلولیت انجام شد. سازمان جهانی بهداشت نیز «راهنمای جامعه فراگیر» (CBR Guidelines) را بهروزرسانی و ترویج کرد.
۲۰۱۱: کمپین «با هم برای جهانی بهتر» با محوریت داستانهای موفقیت افراد دارای معلولیت در کشورهای در حال توسعه در شبکههای اجتماعی یونسکو و UNDP به اشتراک گذاشته شد.
دوره سوم: فناوری، توسعه پایدار و دستورکار ۲۰۳۰ (۲۰۱۴-۲۰۱۹) – «نوید فناوری، وعده شمول»
فلسفه: تصویب اهداف توسعه پایدار (SDGs) در سال ۲۰۱۵ نقطه عطفی بود. برخلاف MDGs، این اهداف در ۱۱ بند به صراحت به افراد دارای معلولیت اشاره دارند و شعار اصلی آنها «هیچکس را پشت سر نگذار» (Leave No One Behind) است. همزمان، پیشرفتهای سریع فناوری، دریچهای از امید گشود. شعار ۲۰۱۴ «توسعه پایدار: نوید فناوری» بر این باور استوار بود که نوآوریهای دیجیتال میتوانند ابزار قدرتمندی برای پر کردن شکافهای دسترسی باشند، مشروط بر آنکه خود فناوری نیز فراگیر طراحی شود. شعار ۲۰۱۹ نیز با تأکید بر «رهبری» افراد دارای معلولیت، زمینه را برای چرخش گفتمانی دوره بعد فراهم کرد.
اهداف:
ترویج طراحی فراگیر (Universal Design) در فناوریهای نوظهور؛
تضمین اینکه دادههای مرتبط با معلولیت در پایش SDGs گردآوری و تحلیل شوند؛
تقویت مشارکت سیاسی و رهبری افراد دارای معلولیت در فرایندهای تصمیمگیری محلی و ملی.
برنامههای توصیهشده و اجراشده:
۲۰۱۴: سازمان ملل میزبان نمایشگاه «فناوری برای توسعه فراگیر» بود که در آن شرکتهایی مانند مایکروسافت و اپل از قابلیتهای دسترسپذیری محصولات خود رونمایی کردند. در هند، اپلیکیشنهای غربالگری بینایی و شنوایی مبتنی بر موبایل در روز جهانی رونمایی شد.
· ۲۰۱۶ (۱۷ هدف): پویش جهانی «ما ۱۷ هدف را برآورده میکنیم» با مشارکت سفیران دارای معلولیت در شبکههای اجتماعی راه افتاد. در ایران، انجمنهای معلولان کارگاههای آموزشی SDGs را برای اعضای خود برگزار کردند.
· ۲۰۱۹ (رهبری و مشارکت): برای نخستین بار، مراسم رسمی روز جهانی در مقر سازمان ملل با مدیریت کامل یک تیم از افراد دارای معلولیت برگزار شد. از کشورها خواسته شد حداقل یک فرد دارای معلولیت را به عنوان سخنران کلیدی در مراسم ملی خود بگنجانند.
دوره چهارم: بازسازی پساکرونا، تابآوری و رهبری (۲۰۲۰-۲۰۲۴) – «از بقا به رهبری»
فلسفه: همهگیری کووید-۱۹، نابرابریهای ساختاری را که افراد دارای معلولیت با آن روبهرو هستند، به شکلی بیسابقه آشکار کرد. شعارهای سالهای ۲۰۲۰ و ۲۰۲۱ با عبارت «بازسازی بهتر» و «جهان پساکرونایی فراگیر» بر این فلسفه استوار شدند که بازگشت به «وضع عادی پیشین» کافی نیست، بلکه باید از بحران به عنوان فرصتی برای ساختن نظامهایی عادلانهتر بهره برد. شعارهای ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۴ نیز با کلیدواژههای «نوآوری»، «اتحاد در عمل» و «تقویت رهبری»، گفتمان را از «حمایت از افراد دارای معلولیت» به «سرمایهگذاری بر رهبری آنان» ارتقا دادند. این چرخش فلسفی، بازتابی از بلوغ جنبش جهانی معلولیت است: افراد دارای معلولیت دیگر فقط ذینفع نیستند، بلکه رهبران تغییرند.
اهداف:
حصول اطمینان از اینکه برنامههای بازیابی اقتصادی و اجتماعی پس از کرونا، افراد دارای معلولیت را در مرکز توجه قرار دهند؛
ترویج راهحلهای نوآورانه (از جمله فناوریهای کمکی و دیجیتال) برای دسترسپذیری و شمول؛
تقویت ظرفیت رهبری سازمانهای افراد دارای معلولیت و افزایش نمایندگی آنها در نهادهای تصمیمگیر.
برنامههای توصیهشده و اجراشده:
۲۰۲۰: سازمان جهانی بهداشت و UNICEF بیانیه مشترکی صادر و از کشورها خواستند دادههای تفکیکشده درباره تأثیر کرونا بر افراد دارای معلولیت را گردآوری کنند. در ایران، پویش «من هم واکسن میزنم» با حضور افراد دارای معلولیت برای تشویق واکسیناسیون فراگیر برگزار شد.
۲۰۲۱: (نوآوری): فراخوان جهانی «راهحلهای تحولآفرین» از سوی UNDP منتشر شد و ۵۰ طرح برگزیده از کشورهای مختلف (از جمله یک استارتآپ ایرانی در حوزه اپلیکیشن ناوبری برای نابینایان) معرفی و تأمین مالی شدند.
۲۰۲۳ (اتحاد در عمل): مراسم ویژهای در مقر سازمان ملل با حضور رهبران دارای معلولیت از ۲۰ کشور برگزار و «پیمان اقدام برای شمول» توسط ۷۰ کشور امضا شد. در ایران، سازمان بهزیستی میزبان نشست «صدای ما، آینده ما» با حضور اعضای شورای ملی معلولان بود.
۲۰۲۴ (تقویت رهبری): سازمان ملل «صندوق رهبری فراگیر» را برای حمایت از پروژههای تحت رهبری افراد دارای معلولیت در کشورهای کمدرآمد راهاندازی کرد. از دولتها خواسته شد در ترکیب هیئتهای رسمی خود در مجامع بینالمللی، حداقل ۱۵ درصد سهمیه برای افراد دارای معلولیت در نظر بگیرند.
تحلیل روندها و جمعبندی
بررسی بیست شعار سالانه، گویای چهار تحول بنیادین در گفتمان جهانی معلولیت است:
۱. از مطالبه حق به تحقق حق: شعارهای دهه ۲۰۰۰ عمدتاً بر شناسایی حقوق و تدوین اسناد بینالمللی متمرکز بودند، حال آنکه شعارهای دهه ۲۰۲۰ بر اجراییسازی این حقوق از طریق رهبری مستقیم افراد دارای معلولیت تأکید دارند.
۲. از موضوع منفعل به کنشگر فعال: عبارت «برای ما» (For Us) که تا سالها غلبه داشت، به تدریج جای خود را به «با ما» (With Us) و سپس «توسط ما» (By Us) داده است. اوج این تحول، شعار ۲۰۲۴ است که بر «تقویت رهبری» تصریح دارد.
۳. از خیریه به توسعه پایدار: واژگان اقتصادی و توسعهای مانند «کار شایسته»، «توسعه پایدار» و «نوآوری» که در شعارهای دهه دوم و سوم پررنگ شدند، نشاندهنده گذار از رویکرد ترحممحور به رویکرد سرمایهگذاری اجتماعی است.
۴. از عامگرایی به توجه به بحرانها: شعارهای دوران کرونا نشان داد که گفتمان معلولیت دیگر یک حوزه حاشیهای نیست، بلکه در کانون بحرانهای جهانی (همهگیری، تغییر اقلیم، نابرابری اقتصادی) جای گرفته و میتواند راهحلهای فراگیر برای کل جامعه ارائه دهد.
در نهایت، شعارهای روز جهانی افراد دارای معلولیت، آیینهای از بلوغ تدریجی جامعه بشری در فهم این حقیقت است که کرامت، حق و توانمندی، نه موهبتی برای عدهای خاص، که میراث مشترک همه انسانهاست. مسیری که از «هیچچیز درباره ما، بدون ما» آغاز شد، امروز به «جهان را ما رهبری میکنیم» رسیده است و این، شاید بزرگترین دستاورد بیست سال اخیر باشد.
منابع
United Nations, Department of Economic and Social Affairs (UN DESA). (n.d.). International Day of Persons with Disabilities – Previous Themes. Retrieved from https://www.un.org/en/observances/day-of-persons-with-disabilities
World Health Organization. (2011). World Report on Disability. Geneva: WHO Press.
World Health Organization. (2010). Community-based Rehabilitation: CBR Guidelines. Geneva: WHO Press.
United Nations. (2006). Convention on the Rights of Persons with Disabilities.
Charlton, J. I. (1998). Nothing About Us Without Us: Disability Oppression and Empowerment. University of California Press.
سازمان بهزیستی کشور. (۱۴۰۲). گزارش اقدامات روز جهانی افراد دارای معلولیت در ایران. تهران: دفتر امور توانبخشی.
دفتر هماهنگکننده مقیم سازمان ملل در ایران. (۲۰۲۳). بیانیه مشترک به مناسبت روز جهانی افراد دارای معلولیت.