سوگ (Grief) واکنشی طبیعی، چندبعدی و عمیقاً شخصی به هر نوع فقدان معنادار است. این واکنش می‌تواند ابعاد هیجانی (غم، خشم، احساس گناه، اضطراب)، شناختی (نشخوار فکری، کاهش تمرکز، احساس سردرگمی)، بدنی (خستگی، بی‌اشتیایی، اختلالات خواب، دردهای جسمی)، رفتاری (گریه کردن، کناره‌گیری اجتماعی، بی‌قراری) و معنوی (پرسش از معنای زندگی، بحران ایمان، احساس پوچی) داشته باشد. در سوگ ناشی از معلولیت، این ابعاد به‌طور هم‌زمان و اغلب با شدتی بیشتر فعال می‌شوند، زیرا فرد نه فقط یک «توانایی»، که بخشی از «هویت» خود را از دست داده است. اما چرا سوگ در معلولیت پیچیده‌تر از سایر انواع سوگ است؟ نخستین دلیل، «مزمن بودن عوامل یادآورنده» (Chronicity of Reminders) است. در سوگ ناشی از مرگ، فرد می‌تواند به‌تدریج از محیط‌های یادآورنده فاصله بگیرد، وسایل شخصی متوفی را جمع کند، یا حتی خانه‌اش را تغییر دهد. اما در معلولیت اکتسابی، «بدن خود فرد» تبدیل به یادآورنده دائمی فقدان می‌شود. هر بار که از پله‌ها بالا می‌رود (یا نمی‌تواند بالا برود)، هر بار که در آینه نگاه می‌کند، هر بار که نمی‌تواند دکمه پیراهنش را ببندد، هر بار که کسی با ترحم به او نگاه می‌کند، فقدان دوباره و دوباره تجربه می‌شود. این «مزمن بودن» است که سوگ در معلولیت را به یک «فرایند مادام‌العمر» تبدیل می‌کند؛ فرایندی که هرگز به‌طور کامل «حل» نمی‌شود، بلکه فرد می‌آموزد که «با آن زندگی کند».

در گفتمان توانبخشی و حمایت از افراد دارای معلولیت، تمرکز اصلی معمولاً بر «والدین» به‌عنوان مراقبان اولیه و «خود فرد دارای معلولیت» به‌عنوان دریافت‌کننده خدمات است. با این حال، یک گروه کلیدی و در عین حال به‌شدت مغفول در این میان وجود دارد: خواهران و برادران (Siblings) که در سایه این مراقبت‌ها رشد می‌کنند و در بزرگسالی، با افزایش سن و کاهش توانایی والدین، بار اصلی مسئولیت‌های مراقبتی را به دوش می‌کشند. پژوهش‌ها نشان می‌دهند که بیش از ۸۰٪ از افراد دارای معلولیت، در کنار خانواده زندگی می‌کنند و با افزایش امید به زندگی در هر دو گروه، این ترتیب مراقبتی برای دهه‌ها ادامه می‌یابد. در واقع، در حالی که والدین معمولاً مراقبان اصلی در دو دهه اول زندگی فرد دارای معلولیت هستند، خواهران و برادران، طولانی‌ترین رابطه را در طول زندگی با او دارند. یک خواهر یا برادر ممکن است ۶۰ تا ۷۰ سال از عمر خود را در کنار خواهر یا برادر دارای معلولیتش سپری کند؛ رابطه‌ای که از کودکی آغاز می‌شود، در نوجوانی و جوانی ادامه می‌یابد، و در بزرگسالی، با فوت یا ناتوانی والدین، وارد مرحله‌ای کاملاً جدید می‌شود.

اسطوره‌ها، آیینه‌های یک ملت هستند. آن‌ها نه‌تنها گذشته را روایت می‌کنند، بلکه «خودِ آرمانی» یک جامعه را نیز می‌سازند. در فرهنگ ایرانی، اسطوره‌هایی مانند رستم، آرش کمانگیر، و سیاوش، تجسم «قهرمان ملی» هستند: قدرتمند، فداکار، و شکست‌ناپذیر. این اسطوره‌ها، قرن‌هاست که در ادبیات، هنر، و حافظه جمعی ایرانیان حضور دارند و «بدن قهرمان» را تعریف می‌کنند: بدنی ورزیده، عضلانی، و بی‌نقص. اما پرسش اینجاست: در این روایت‌های اسطوره‌ای، «بدن دارای معلولیت» کجا قرار می‌گیرد؟ آیا در اسطوره‌های ایرانی، «بدن ناقص» جایی دارد؟ و اگر دارد، چگونه بازنمایی شده است؟ آیا معلولیت، همواره به عنوان «نقص»، «مجازات» یا «نفرین» تصویر شده، یا می‌توان ردپایی از «بدن زخمیِ قهرمان» را نیز در این روایت‌ها یافت؟ این مقاله می‌کوشد با رویکردی تاریخی-تحلیلی، بازنمایی معلولیت را در دو دوره متمایز از اسطوره‌سازی ملی در ایران بررسی کند: دوره اسطوره‌های کلاسیک (با تمرکز بر رستم، اسطوره محوری شاهنامه) و دوره اسطوره‌های معاصر (با تمرکز بر جانبازان جنگ تحمیلی). پرسش محوری این است: چگونه یک «بدن زخمی» می‌تواند به یک «بدن قهرمان» تبدیل شود، و این تبدیل، چه پیامدهایی برای افراد دارای معلولیت در جامعه امروز ایران دارد؟ آیا این اسطوره‌ها می‌توانند الگویی برای «شمول» باشند، یا خود به «ابزار طرد» بدل می‌شوند؟