افراد دارای معلولیت ذهنی شدید و عمیق، به‌ویژه آن‌ها که با چندمعلولیتی (PIMD) دست‌وپنجه نرم می‌کنند، گروه هدف پیچیده‌ای برای برنامه‌های توانبخشی مبتنی بر جامعه (CBR) هستند. راهنمای ماتریس CBR سازمان جهانی بهداشت (WHO, 2010) بر دسترسی این گروه به خدمات سلامت، آموزش، معیشت و حمایت اجتماعی تأکید دارد، اما در عمل، تسهیلگران با تابلویی بالینی روبه‌رو می‌شوند که در آن محدودیت‌های شدید ذهنی با اختلالات حرکتی، حسی و پزشکی درهم‌تنیده است. برخلاف تصور رایج، تسهیلگری برای این گروه صرفاً به «صبر» و «عشق» خلاصه نمی‌شود، بلکه نیازمند مهارت‌های فنی دقیق، مشاهده نظام‌مند، و مداخلات مبتنی بر شواهد است. این مقاله می‌کوشد راهبردهایی عملی و علمی در حوزه‌های توانبخشی فیزیکی، پیشگیری از عوارض ثانویه، ارتباط، تعامل و تحلیل رفتار ارائه دهد.

این مقاله می‌کوشد یک ماتریس تصمیم‌گیری واقع‌بینانه برای تسهیلگران CBR ارائه دهد و نشان دهد که چگونه می‌توان با تلفیق دانش بومی، فناوری‌های دیجیتال، و الگوهای موفق جهانی، فناوری‌های کمکی را به دست کسانی رساند که بیشترین نیاز را دارند.

در جوامع سنتی، تسهیلگر برنامه توانبخشی مبتنی بر جامعه (CBR) خیلی زود درمی‌یابد که تخصص بالینی به‌تنهایی راه به جایی نمی‌برد. درِ خانه‌ها با بی‌اعتمادی باز می‌شود، خانواده‌ها فرزند دارای معلولیت خود را پنهان می‌کنند، و انگ اجتماعی، مشارکت را فلج می‌کند. در چنین بستری، رهبران سنتی و مذهبی — ریش‌سفید روستا، امام جماعت مسجد، مداح هیئت، یا عضو شورای محل — «دروازه‌بانان»

مؤلفه آموزش در ماتریس CBR به شش زیرمؤلفه تقسیم می‌شود: رشد و تکامل اولیه کودکی، آموزش پیش‌دبستانی، آموزش ابتدایی، آموزش متوسطه و عالی، آموزش غیررسمی و سوادآموزی، و یادگیری مادام‌العمر. این تقسیم‌بندی نه بر اساس سلیقه، بلکه بر مبنای مراحل تحولی انسان و نیازهای متفاوت او در هر مرحله طراحی شده است. آنچه در ادامه می‌آید، کالبدشکافی علمی و کاربردی هر یک از این زیرمؤلفه‌هاست.