آسیب طناب نخاعی: از تروما تا توانبخشی، از انزوا تا توانمندسازی

آسیی نخاعی: یک لحظه، یک عمر

تصور کنید صبح یک روز عادی، پشت فرمان نشسته‌اید، روی داربست ایستاده‌اید، یا برای تفریح به استخر رفته‌اید. در کسری از ثانیه، یک تصادف، یک سقوط، یا یک شیرجه ناگهانی همه چیز را تغییر می‌دهد. طناب نخاعی شما — آن رشته عصبی ظریف و حیاتی که پیام‌های مغز را به اندام‌ها و پیام‌های حسی را به مغز می‌رساند — آسیب می‌بیند. از آن لحظه به بعد، زندگی هرگز مانند گذشته نخواهد بود. این واقعیت تلخ برای سالانه ۲۵۰ تا ۵۰۰ هزار نفر در سراسر جهان رخ می‌دهد و بر اساس آمار سازمان جهانی بهداشت، هم‌اکنون بیش از ۱۵ میلیون نفر با عوارض ناشی از آسیب نخاعی زندگی می‌کنند.

آسیب طناب نخاعی (Spinal Cord Injury; SCI) یکی از ویران‌گرترین رویدادهایی است که می‌تواند برای یک انسان رخ دهد. اما روایت غالب درباره SCI اغلب در همان لحظه حادثه و پیامدهای جسمی آن متوقف می‌شود؛ حال آنکه داستان واقعی، بسیار فراتر از فلج و بی‌اختیاری است. این داستان شامل زخم‌های بستری است که می‌توانند به قیمت جان فرد تمام شوند، افسردگی‌ای که سایه‌وار او را دنبال می‌کند، مسائل جنسی‌ای که به دلیل تابو بودنشان ناگفته می‌مانند، و تجهیزات توانبخشی‌ای که مرز میان وابستگی مطلق و استقلال نسبی را تعیین می‌کنند. این مقاله می‌کوشد تمام این ابعاد را — از شیوع و علل گرفته تا زخم بستر، وسایل کمکی، مسائل جنسی، بیماری‌های خلقی و گروه‌های همیار — در قالبی علمی اما روان بررسی کند.

۱. طناب نخاعی چیست و چگونه آسیب می‌بیند؟

طناب نخاعی مجموعه‌ای از میلیون‌ها رشته عصبی است که درون کانال استخوانی ستون مهره‌ها محافظت می‌شود. این ساختار، شاهراه ارتباطی بدن است: فرمان‌های حرکتی را از مغز به عضلات می‌برد و اطلاعات حسی (مانند لمس، درد، دما) را از اندام‌ها به مغز بازمی‌گرداند. نخاع همچنین مرکز کنترل بسیاری از عملکردهای خودمختار بدن — از جمله تنفس، ضربان قلب، فشار خون، کنترل مثانه و روده، و تنظیم دما — است.

آسیب نخاعی زمانی رخ می‌دهد که در اثر یک ضربه ناگهانی (تروما) یا یک بیماری، به طناب نخاعی فشار وارد شود، قطع گردد یا دچار له‌شدگی شود. این آسیب، ارتباط عصبی میان مغز و بخش‌هایی از بدن که در زیر سطح آسیب قرار دارند را به‌طور موقت یا دائمی مختل می‌کند.

۱-۱. انواع آسیب بر اساس سطح آناتومیک

سطح ضایعه، مهم‌ترین عامل تعیین‌کننده پیامدها و میزان استقلال فرد است:

ضایعات گردنی (C1-C8): منجر به تتراپلژی (فلج چهار اندام) می‌شوند. آسیب در سطوح بالای گردن (C1-C3) شدیدترین حالت است و اغلب به دلیل فلج دیافراگم، فرد را به دستگاه تنفس مصنوعی وابسته می‌کند. با پایین‌تر آمدن سطح ضایعه (C5-C8)، عملکرد دست‌ها و بازوها به تدریج بهتر می‌شود و فرد می‌تواند با وسایل کمکی به استقلال نسبی دست یابد.
ضایعات سینه‌ای (T1-T12): منجر به پاراپلژی (فلج پاها) می‌شوند، اما عملکرد دست‌ها و بازوها کاملاً حفظ می‌شود. کنترل تنه نیز بسته به سطح ضایعه متفاوت است: در سطوح بالاتر (T1-T6) تعادل بسیار ضعیف است و فرد برای نشستن ن۰یاز به حمایت دارد.
ضایعات کمری-خاجی (L1-S5): منجر به پاراپلژی یا فلج نسبی پاها می‌شوند. با پایین‌تر آمدن سطح ضایعه، عملکرد عضلات ران، زانو و مچ پا به تدریج بازمی‌گردد. آسیب به ریشه‌های عصبی زیر سطح L2 که «سندرم دم اسب» نامیده می‌شود، الگوی متفاوتی از فلج و بی‌اختیاری ایجاد می‌کند و پیش‌آگهی بهتری برای بازگشت حرکت دارد.

۱-۲. انواع آسیب بر اساس شدت (مقیاس ASIA)

علاوه بر سطح آناتومیک، کامل یا ناقص بودن آسیب، مهم‌ترین عامل پیش‌بینی‌کننده بهبودی است:

آسیب کامل (ASIA A): هیچ عملکرد حسی یا حرکتی در پایین‌ترین قطعات نخاع (S4-S5) وجود ندارد. شانس بهبودی خودبه‌خودی بسیار اندک است.
آسیب ناقص (ASIA B, C, D): هنوز برخی مسیرهای عصبی سالم مانده‌اند. جالب آنکه امروزه آسیب‌های ناقص (حدود ۵۵٪) از آسیب‌های کامل شایع‌تر هستند و حتی ۳۰٪ از آسیب‌های گردنی که در ابتدا «کامل» تشخیص داده می‌شوند، ممکن است در طول زمان به وضعیت «ناقص» تغییر یابند.

۲. شیوع و علل در ایران و جهان

۲-۱. آمار جهانی

یک فراتحلیل جامع با بررسی ۲۲۹ مطالعه از سراسر جهان، نرخ بروز کلی SCI را ۲۳.۷۷ در هر یک میلیون نفر در سال برآورد کرده است. این نرخ برای آسیب‌های تروماتیک ۲۶.۴۸ در میلیون و برای آسیب‌های غیرتروماتیک ۱۷.۹۳ در میلیون است. نسبت جنسیتی به وضوح به نفع مردان است (حدود ۳.۲ برابر زنان) و بیشترین گروه سنی در معرض خطر، جوانان و میانسالان (۱۵ تا ۴۰ سال) هستند. همچنین بروز SCI در کشورهای در حال توسعه به طور قابل توجهی بالاتر از کشورهای توسعه‌یافته است.

دومین پیمایش بزرگ بین‌المللی جامعه آسیب نخاعی (InSCI) که در ۳۱ کشور اجرا شد، نشان داد که ۸۷٪ موارد، آسیب‌های تروماتیک بوده و تصادفات رانندگی (۳۵٪)، سقوط از ارتفاع (۱۸٪) و حوادث ناشی از کار (۱۴٪) شایع‌ترین علل آن‌ها هستند.

۲-۲. وضعیت در ایران

در ایران، شیوع SCI نزدیک به ۳۰ مورد در هر ۱۰۰,۰۰۰ نفر برآورد شده که حدود سه مورد بیشتر از میانگین جهانی است. یک مرور نظام‌مند و فراتحلیل درباره اپیدمیولوژی آسیب‌های نخاعی تروماتیک در ایران نشان داد که تصادفات وسایل نقلیه موتوری (۵۷٪) شایع‌ترین علت و پس از آن سقوط (۳۲٪) قرار دارد. نسبت مردان به زنان در مطالعات ایرانی حدود ۳.۸ به ۱ گزارش شده است. نکته نگران‌کننده آنکه یک گزارش داخلی نشان می‌دهد سالانه ۱۷۰ تا ۲۰۰ نفر از مددجویان ضایعه نخاعی در ایران جان خود را از دست می‌دهند که بخش قابل توجهی از این مرگ‌ها به دلیل عوارض قابل پیشگیری مانند زخم بستر و عفونت‌های ادراری است.

۳. زخم‌های بستر: دشمن خاموش

زخم بستر (Pressure Ulcer) آسیبی موضعی به پوست و بافت زیرین است که معمولاً بر روی برجستگی‌های استخوانی (مانند استخوان خاجی، پاشنه، آرنج) و در اثر فشار طولانی‌مدت ایجاد می‌شود. برای فردی که حس و توانایی حرکت خود را از دست داده، این زخم‌ها نه یک عارضه ساده، که تهدیدی دائمی و گاه کشنده هستند. شیوع زخم بستر در جمعیت SCI بین ۳۰ تا ۸۰ درصد گزارش شده و عفونت‌های ناشی از آن یکی از علل اصلی مرگ‌ومیر در این جمعیت است.

۳-۱. طبقه‌بندی و پیشگیری

زخم‌های بستر بر اساس عمق آسیب بافتی به چهار مرحله تقسیم می‌شوند: مرحله ۱ (قرمزی پایدار پوست)، مرحله ۲ (تاول یا زخم باز کم‌عمق)، مرحله ۳ (زخم عمیق با نمایان شدن چربی زیرپوستی)، و مرحله ۴ (درگیری عضله، تاندون یا استخوان). پیشگیری، مهم‌ترین و مقرون‌به‌صرفه‌ترین راهکار است.

یک راهنمای عملی بالینی دانمارکی که به‌طور اختصاصی برای افراد دارای SCI تدوین شده، ۲۲ موضوع و ۱۲۱ توصیه را برای پیشگیری و درمان زخم بستر ارائه می‌دهد. اصول طلایی پیشگیری شامل این موارد است: کاهش فشار از طریق استفاده از تشک‌های مواج و بالشتک‌های مخصوص ویلچر، جابه‌جایی منظم (هر ۱۵ تا ۳۰ دقیقه برای کاربران ویلچر و هر ۲ ساعت برای افراد بستری)، مراقبت از پوست (تمیز نگه داشتن، مرطوب‌سازی و محافظت در برابر رطوبت)، و تغذیه مناسب با دریافت کافی پروتئین و ریزمغذی‌ها.

۳-۲. درمان

درمان زخم بستر یک فرایند تیمی و تخصصی است. گام‌های اصلی عبارتند از: برداشتن فشار از ناحیه زخم (بدون این اقدام، هیچ درمانی مؤثر نیست)، پاک‌سازی زخم (Debridement) برای برداشتن بافت مرده، پانسمان‌های پیشرفته (هیدروکلوئید، فوم، آلژینات، نقره) متناسب با مرحله زخم، درمان عفونت با آنتی‌بیوتیک‌های موضعی یا سیستمیک، و در موارد زخم‌های عمیق (مرحله ۳ و ۴)، جراحی ترمیمی (Flap Surgery) برای بستن زخم.

۴. تجهیزات کمک‌توانبخشی و وسایل فعالیت‌های روزمره

۴-۱. تجهیزات توانبخشی

تجهیزات کمک‌توانبخشی، ستون فقرات توانبخشی نوین را تشکیل می‌دهند و به حفظ عملکرد، جلوگیری از عوارض و تمرین حرکتی کمک می‌کنند:

ویلچرهای دستی و برقی پیشرفته: ویلچرهای فعال (Rigid Frame) چابکی بالا و مصرف انرژی پایین‌تری دارند. ویلچرهای برقی با قابلیت‌های پیشرفته مانند تنظیم زاویه نشستن (Tilt-in-Space) برای توزیع مجدد فشار و حالت ایستاده (Standing Function) برای بهبود گردش خون و سلامت استخوان، امکانات بی‌نظیری فراهم می‌کنند.
اسکلت‌های بیرونی رباتیک (Exoskeletons): دستگاه‌های پوشیدنی که به افراد پاراپلژیک امکان ایستادن، راه رفتن و حتی بالا رفتن از پله را می‌دهند. یک پروژه تحقیقاتی در دانشگاه سینسیناتی با بودجه ۲۰۰,۰۰۰ دلاری، در حال توسعه یک اسکلت بیرونی هیبریدی است که رباتیک را با تحریک الکتریکی عملکردی (FES) ترکیب می‌کند. این سیستم با استفاده از الکتریسیته، عضلات فلج خودِ فرد را منقبض می‌کند و بدین ترتیب هم به حرکت کمک می‌کند و هم از آتروفی عضلانی جلوگیری می‌نماید.
تحریک الکتریکی عملکردی (FES): این فناوری با ارسال پالس‌های الکتریکی به اعصاب عضلات فلج، آن‌ها را برای انجام حرکات خاص تحریک می‌کند. دوچرخه FES یکی از معروف‌ترین کاربردهای آن است. پژوهش‌ها نشان می‌دهند که ترکیب FES با اسکلت‌های بیرونی، رویکردی امیدوارکننده برای جبران و توانبخشی راه رفتن است.
فریم‌های ایستاده (Standing Frames): دستگاهی که فرد را در وضعیت ایستاده ثابت نگه می‌دارد و به بهبود دامنه حرکتی مفاصل، کاهش اسپاسم و حفظ تراکم استخوان کمک می‌کند.

۴-۲. وسایل فعالیت‌های روزمره زندگی (ADL)

توانایی غذا خوردن، لباس پوشیدن و استحمام به تنهایی، شاید پیش از آسیب بدیهی بود، اما اکنون به یک دستاورد بزرگ بدل می‌شود. کاردرمانگران متخصص، فرد را با طیف وسیعی از این وسایل آشنا می‌کنند:

وسایل غذا خوردن: قاشق و چنگال‌های زاویه‌دار و با دسته‌های ضخیم‌شده، بشقاب‌های لبه‌دار، لیوان‌های با سری بریده برای بینی، و دستگیره‌های عمومی (Universal Cuff) که قاشق، مسواک یا خودکار را به دست ثابت می‌کنند.
وسایل حمام و بهداشت: صندلی‌های چرخدار مخصوص حمام، اسفنج‌ها و برس‌های دسته‌بلند، دستگیره‌های کمکی (Grab Bars) در اطراف توالت و وان، و توالت‌های فرنگی با ارتفاع بلند.
وسایل پوشیدن لباس: چوب‌های لباس (Dressing Sticks) با قلاب در انتها، بندهای کفش الاستیکی، و کمربندهای پا (Leg Lifters) برای جابه‌جایی پاها.
کنترل محیط (ECU): سیستم‌های هوشمند (مانند بلندگوهای هوشمند) که به فرد اجازه می‌دهند با فرمان صوتی، نور، دما، تلفن و حتی درب منزل را کنترل کند.

۵. مسائل جنسی و بهداشت جنسی: صدای سکوت

مسائل جنسی و باروری، شاید یکی از تابوترین و در عین حال حیاتی‌ترین ابعاد زندگی با SCI باشد که اغلب توسط تیم درمان نادیده گرفته می‌شود. آموزش و مشاوره در این زمینه نه یک امر تجملی، که حقی اساسی است

۵-۱. تأثیر بر عملکرد جنسی در مردان

مهم‌ترین مسئله برای مردان، توانایی حفظ نعوظ است. نعوظ رفلکسی (ناشی از تحریک مستقیم) در ضایعات نورون حرکتی فوقانی (بالای S2-S4) معمولاً حفظ می‌شود، اما نعوظ روان‌زاد (ناشی از افکار و تصاویر) که به مسیرهای عصبی T11-L2 وابسته است، ممکن است مختل گردد.

انزال و باروری به شدت تحت تأثیر قرار می‌گیرند. تنها حدود ۵٪ از مردان دچار SCI قادر به انزال خودبه‌خود هستند. برای استخراج اسپرم، از روش‌های کمک‌باروری مانند تحریک ارتعاشی آلت (Penile Vibratory Stimulation) و در صورت عدم پاسخ، الکتروانزالی (Electroejaculation) استفاده می‌شود.

۵-۲. تأثیر بر عملکرد جنسی در زنان

۵۹٪ از زنان پس از SCI حداقل یک اختلال عملکرد جنسی را گزارش می‌کنند. تغییرات شامل کاهش میل جنسی، تغییر حس تناسلی، و اختلال در لغزندگی واژن است. با این حال، توانایی باروری زنان معمولاً پس از یک دوره قطع قاعدگی (۳ تا ۶ ماه) به حالت عادی بازمی‌گردد و بارداری موفق کاملاً امکان‌پذیر است.

۵-۳. بهداشت جنسی و پیشگیری

پیشگیری از بارداری و عفونت‌های مقاربتی همچنان ضروری است. استفاده از کاندوم به‌عنوان یک روش دوگانه توصیه می‌شود. روش‌های هورمونی (مانند قرص‌های ضدبارداری) برای زنان دارای SCI که تحرک کمی دارند، به دلیل افزایش خطر لخته شدن خون باید با احتیاط و زیر نظر پزشک تجویز شوند.

۶. بیماری‌های خلقی: زخم‌های پنهان

آسیب نخاعی نه فقط بدن، که روان را نیز زخمی می‌کند. شیوع اختلالات خلقی در این جمعیت بسیار بالاست و عدم توجه به آن‌ها، کل فرایند توانبخشی را تهدید می‌کند.

مطالعات نشان می‌دهند که بزرگسالان دارای SCI در مقایسه با جمعیت عمومی، به طور قابل توجهی بیشتر در معرض مشکلات روانی قرار دارند: ۵۹.۱٪ در برابر ۳۰.۹٪. یک مرور نظام‌مند جامع (۲۰۲۵) شیوع افسردگی در این جمعیت را ۲۲.۲٪ (با دامنه ۹.۸٪ تا ۳۷.۵٪) گزارش کرده است، در حالی که این رقم در جمعیت عمومی حدود ۵.۷٪ است. همچنین میزان اضطراب (۱۰-۲۶٪)، PTSD (۱۲-۳۶٪)، و افکار خودکشی (۱۱-۳۳٪) به طور قابل توجهی بالاتر از جمعیت عمومی است. یک فراتحلیل چتری جدید نیز نشان داد که افسردگی تا ۴۳٪ از افراد ساکن در جامعه، علائم اضطراب حدود ۲۷٪، و PTSD تا ۶۲٪ را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

مداخلات مؤثر برای مدیریت این اختلالات شامل حمایت همتایان (ارتباط با فردی که خودش این مسیر را طی کرده)، روان‌درمانی (به‌ویژه درمان شناختی-رفتاری و درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد)، دارودرمانی (تحت نظر روان‌پزشک)، و غربالگری نظام‌مند دوره‌ای برای تشخیص زودهنگام علائم است.

۷. چشم‌اندازهای درمانی: از حال تا آینده

برخلاف گذشته که SCI یک وضعیت «بدون درمان» تصور می‌شد، امروزه پیشرفت‌های علمی چشمگیری در افق نزدیک و دور نویدبخش تغییر این پارادایم هستند.

۷-۱. افق نزدیک (۵-۱۰ سال آینده)

تحریک الکتریکی اپیدورال نخاع (EES): یک ایمپلنت، پالس‌های الکتریکی را به نخاع زیر سطح ضایعه ارسال می‌کند. یک کارآزمایی بالینی که از مارس ۲۰۲۵ در بیمارستان دانشگاه ژجیانگ چین آغاز شده، در حال بررسی اثربخشی EES بر عملکرد حسی و حرکتی در ۲۰ بیمار دارای ضایعه نخاعی سینه‌ای است. یک مطالعه پایلوت نیز نشان داده است که EES یک مداخله ایمن است و تمرین حرکتی همراه با آن، توانایی‌های حرکتی و بهبود عملکردی را ارتقا می‌دهد.
واسط‌های مغز-رایانه (BCI): این سیستم‌ها سیگنال‌های مغزی فرد را خوانده و پس از پردازش با هوش مصنوعی، فرمان را به یک اسکلت بیرونی رباتیک یا عضلات خود فرد ارسال می‌کنند.

۷-۲. افق دور (۱۰-۲۰ سال آینده)

سلول‌های بنیادی پرتوان القایی (iPSCs): یک مطالعه بالینی پیشگام در ژاپن نشان داد که پیوند سلول‌های iPS به دو بیمار از چهار بیمار، منجر به بهبود قابل توجه عملکرد حرکتی شد.
ژن‌درمانی و نانومواد: استفاده از ویروس‌های اصلاح‌شده برای حمل ژن‌های ترمیم‌کننده به سلول‌های نخاعی، و داربست‌های نانوساختاری که محیطی مناسب برای رشد مجدد آکسون‌ها فراهم می‌کنند، از دیگر مرزهای دانش هستند.

۸. گروه‌های همیار و خودیار: قدرت شفابخش همرنجی

گروه‌های همیار (Peer Support Groups) انجمن‌های غیررسمی‌ای هستند که در آن افراد دارای تجربه مشترک گرد هم می‌آیند و از طریق حمایت متقابل، تبادل اطلاعات و دادخواهی، کیفیت زندگی یکدیگر را ارتقا می‌دهند.

پژوهش‌ها نشان می‌دهند که حمایت همتایان، مزایای متعددی برای افراد دارای SCI دارد: «با به اشتراک گذاشتن بینش‌هایی درباره خودمراقبتی روزانه، استراتژی‌های حرکتی و سازگاری روانی-اجتماعی، همیاران امید، خودکارآمدی و بازپیوند اجتماعی را تقویت می‌کنند». برنامه‌های همیاری از تطبیق یک‌به‌یک در بخش‌های بیمارستانی حاد تا گروه‌های ساختاریافته و انجمن‌های مجازی را شامل می‌شوند.

یک مرور سیستماتیک از مداخلات کوتاه‌مدت همیاری ساختاریافته، اثرات مثبتی را بر «شناخت، بهزیستی هیجانی، استقلال و مشارکت اجتماعی» گزارش کرده است. همچنین برنامه‌های خودمدیریتی آنلاین با تسهیل‌گری همتایان، با ایجاد «ارتباط عاطفی از طریق تجربه مشترک»، حل مسئله، اشتراک‌گذاری منابع و حمایت هیجانی را افزایش می‌دهند. یک کارآزمایی بالینی نیز نشان داده است که برنامه‌های همیاری «مکملی ارزشمند برای مراقبت‌های پزشکی استاندارد» هستند.

۹. فرجام سخن

آسیب نخاعی، یک «اتفاق» نیست که در یک لحظه آغاز شود و در همان لحظه پایان یابد؛ یک «فرایند» است که تا پایان عمر ادامه می‌یابد. اما این فرایند، لزوماً به معنای «زندگی تباه‌شده» نیست. از زخم بستر که با یک جابه‌جایی ساده قابل پیشگیری است، تا اسکلت‌های بیرونی رباتیک که رویای راه رفتن را دوباره زنده می‌کنند، از گروه‌های همیار که امید را از طریق همرنجی منتقل می‌کنند، تا درمان‌های سلولی که در افق آینده وعده ترمیم را می‌دهند — مسیرهای متعددی برای بازگشت به زندگی وجود دارد.

چالش اصلی، نه کمبود دانش و فناوری، که نابرابری در دسترسی به این منابع است: شکافی عمیق میان کسانی که می‌توانند هزینه یک اسکلت بیرونی ۵۰ هزار دلاری را بپردازند، و کسانی که حتی یک ویلچر ساده ندارند. پل زدن بر این شکاف، وظیفه سیاست‌گذاران، نهادهای مدنی، و تک‌تک ماست.

منابع

انگلیسی

1. Lu, Y., Shang, Z., Zhang, W., Pang, M., Hu, X., et al. (2024). Global incidence and characteristics of spinal cord injury since 2000–2021: a systematic review and meta-analysis. BMC Medicine, 22, 285.
2. Soegaard, K., Beeckman, D., Verhaeghe, S., Biering-Sørensen, F., & Sørensen, J. A. (2024). Development of a clinical practice guideline on pressure ulcers in people with spinal cord injuries inspired by the ADAPTE method. Spinal Cord.
3. Gklantzouni, K., Evangelopoulos, D., Evangelopoulos, M., et al. (2025). Impact of Spinal Cord Injury on Mental Health: A Narrative Review. Cureus, 17(12), e100422.
4. Spinal Cord Injuries Australia. (2025). Sexuality and Fertility after Spinal Cord Injury.
5. University of Cincinnati. (2025). UC project aims to aid people with spinal cord injuries.
6. Nature Portfolio. (2025). Peer Mentorship in Spinal Cord Injury Rehabilitation.
7. SCITrialsFinder. (2025). Epidural Electrical Stimulation in Spinal Cord Injury (NCT07105878).
8. Homaie Rad, E., Pacheco Barzallo, D., Kouchakinejad-Eramsadati, L., et al. (2024). The International Spinal Cord Injury Survey in Iran (InSCI-IR). Iranian Journal of Neurosurgery, 10, 9.

فارسی

1. رحمانی رسا، آ. و همکاران. (۱۳۹۶). مطالعه مروری: جنبه‌های مرتبط با تاب‌آوری در افراد با ضایعه نخاعی. مجله توانبخشی، ۱۷(۴)، ۳۵۰-۳۵۹.
2. دکتر صمدیان. (۲۰۲۳). آسیب نخاعی: هر آنچه باید درمورد آسیب‌های نخاعی بدانید.