توسعه پایدار در جوامع محلی؛ نقش تسهیلگر توانبخشی مبتنی بر جامعه

مقدمه

توسعه پایدار، آن مفهومی که این روزها نقل محافل سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی است، در ساده‌ترین بیان خود یعنی رشد و پیشرفتی که پاسخگوی نیازهای امروز باشد بی‌آنکه توان نسل‌های بعد را به خطر بیندازد. اما رسیدن به چنین توسعه‌ای یک شرط اساسی دارد: هیچ‌کس نباید از قطار پیشرفت جا بماند. این «جاماندگی» برای افراد دارای معلولیت، به‌ویژه در مناطق روستایی و حاشیه‌ای، داستانی آشنا و تلخ است. اینجاست که برنامه توانبخشی مبتنی بر جامعه یا همان CBR وارد میدان می‌شود؛ راهبردی که سازمان جهانی بهداشت آن را از دهه ۱۹۸۰ میلادی به عنوان ابزاری برای پیوند توانبخشی، توانمندسازی و توسعه فراگیر ترویج کرده است.

اما در این میان، یک حلقه مفقوده وجود دارد که کمتر به آن پرداخته می‌شود: تسهیلگر محلی CBR چه نقشی در پیشبرد توسعه پایدار ایفا می‌کند؟ این مقاله استدلال می‌کند که تسهیلگر CBR، به شرط برخورداری از دانش، مهارت و حمایت کافی، نه تنها یک ارائه‌دهنده خدمات توانبخشی، بلکه یک «عامل توسعه پایدار» در جوامع محلی است. برای اثبات این ادعا، نخست پیوند CBR و توسعه پایدار را واکاوی می‌کنیم، سپس نقش‌های چندگانه تسهیلگر را می‌کاویم، چالش‌ها را مرور می‌کنیم و در نهایت پیشنهادهایی عملی برای تقویت این نقش ارائه می‌دهیم.

۱. پیوند CBR و توسعه پایدار؛ ریشه‌های نظری

برای درک درست نسبت CBR با توسعه پایدار، باید برگردیم به سال ۲۰۱۰ و ویرایش راهنماهای CBR. سازمان جهانی بهداشت در این راهنماها صراحتاً اعلام می‌کند که هدف نهایی CBR دیگر فقط ارائه خدمات توانبخشی نیست، بلکه «توسعه فراگیر مبتنی بر جامعه» است. ماتریس پنج‌گانه CBR که حوزه‌های سلامت، آموزش، معیشت، حمایت اجتماعی و توانمندسازی را پوشش می‌دهد، عملاً چارچوبی است برای پیاده‌سازی توسعه پایدار در مقیاس محلی (WHO, 2010, p. 5).

این پیوند، تصادفی یا مصلحتی نیست. از یک سو، افراد دارای معلولیت به‌طور نامتناسبی در میان فقیرترین اقشار جهان قرار دارند و از سوی دیگر، فقر خود یکی از عوامل اصلی ایجاد معلولیت است. بنابراین، هر راهبردی که بخواهد به اهداف توسعه پایدار (SDGs) دست یابد، نمی‌تواند این جمعیت را نادیده بگیرد. شاید به همین دلیل باشد که در بیانیه توکیو درباره «توسعه فراگیر مبتنی بر جامعه» (CBID) تصریح شده است که CBID یکی از راهبردهای کاهش فقر است، چرا که افراد دارای معلولیت و سایر گروه‌های به‌حاشیه‌رانده‌شده را در تمام فرایندهای توسعه سهیم می‌کند.

پژوهش‌ها هم این ادعا را تأیید می‌کنند. مطالعه‌ای که در زیمبابوه انجام شد نشان داد برنامه‌های CBR تأثیر مستقیمی بر پیشبرد اهداف توسعه پایدار در حوزه‌های آموزش، سلامت، معیشت و حمایت اجتماعی داشته‌اند. در این مطالعه، ۸۱ درصد از پاسخ‌دهندگان گزارش کردند که دست‌کم آموزش متوسطه دریافت کرده‌اند و ۷۱ درصد در پروژه‌های درآمدزا مشارکت داشته‌اند.

۲. تسهیلگر CBR؛ عاملی برای توسعه پایدار

تسهیلگر محلی CBR در نگاه اول شاید یک کارشناس توانبخشی به نظر برسد که کارش شناسایی افراد دارای معلولیت، ارجاع به مراکز تخصصی و پیگیری وضعیت آن‌هاست. اما واقعیت میدانی بسیار پیچیده‌تر و چندوجهی‌تر است. مرور تجربه‌های بین‌المللی نشان می‌دهد که تسهیلگر CBR دست‌کم شش نقش کلیدی در مسیر توسعه پایدار ایفا می‌کند:

نقش اول: پل ارتباطی میان جامعه و نظام‌های رسمی.

تسهیلگر کسی است که هم زبان جامعه محلی را می‌فهمد و هم سازوکارهای اداری و بهداشتی را می‌شناسد. او می‌تواند فرد دارای معلولیت را به خدمات درمانی، آموزشی و حمایتی وصل کند. در بنگلادش، تسهیلگران پروژه مانیکگانج با ایجاد «مدارس ایوانی» روی ایوان خانه‌های روستاییان، آموزش را برای کودکانی که پیشتر در خانه پنهان می‌شدند ممکن ساختند.

نقش دوم: ظرفیت‌ساز جامعه.

توسعه پایدار بدون توانمندسازی جامعه محلی ممکن نیست. تسهیلگر CBR با آموزش دادن به خانواده‌ها، داوطلبان محلی، معلمان و بهورزان، ظرفیت جامعه را برای مراقبت از افراد دارای معلولیت و ادغام آن‌ها در زندگی اجتماعی بالا می‌برد. یک مطالعه مروری نظام‌مند نشان داد که فقدان نیروی کار ماهر و کمبود آموزش، یکی از پنج چالش اصلی اجرای CBR است و حل این چالش مستقیماً بر عهده تسهیلگرانی است که نقش مربی و آموزش‌دهنده را ایفا می‌کنند.

نقش سوم: تسهیل‌گر معیشت پایدار.

یکی از ارکان ماتریس CBR، جزء معیشت است. تسهیلگر می‌تواند افراد دارای معلولیت را به برنامه‌های اشتغال، گروه‌های پس‌انداز و وام‌های خرد وصل کند. در زیمبابوه، ۸۴ درصد از شرکت‌کنندگان در برنامه‌های CBR در طرح‌های پس‌انداز و وام‌دهی داخلی مشارکت داشتند.

نقش چهارم: مدافع حقوق افراد دارای معلولیت.

توسعه پایدار بدون عدالت اجتماعی معنا ندارد.

تسهیلگر CBR اغلب نخستین کسی است که در برابر نقض حقوق افراد دارای معلولیت می‌ایستد. این نقش در برنامه کاریتاس هند به‌روشنی دیده می‌شود؛ جایی که تسهیلگران CBR به افراد دارای معلولیت کمک می‌کنند به حقوق قانونی خود از جمله حق ارث، حق ازدواج و حق مشارکت سیاسی دست یابند.

نقش پنجم: مبارزه‌گر علیه انگ و تبعیض. یکی از موانع اصلی توسعه پایدار، نگرش‌های منفی و تبعیض‌آمیز نسبت به افراد دارای معلولیت است. تسهیلگر CBR با حضور مستمر در جامعه، مشارکت دادن افراد دارای معلولیت در فعالیت‌های اجتماعی و فرهنگی و همراه کردن رهبران محلی، به تدریج این نگرش‌ها را تغییر می‌دهد.

نقش ششم: عامل پیوند میان بخش‌های مختلف.

CBR راهبردی چندبخشی است و تسهیلگر باید بتواند میان بخش‌های سلامت، آموزش، بهزیستی، شهرداری و سازمان‌های مردم‌نهاد هماهنگی ایجاد کند. این هماهنگی، از هدررفت منابع جلوگیری می‌کند و تأثیر مداخلات را چندبرابر می‌سازد.

۳. گام‌های عملی برای پیشبرد توسعه پایدار از مسیر CBR

تسهیلگری که می‌خواهد توسعه پایدار را در جامعه محلی پیش ببرد، می‌تواند گام‌های زیر را دنبال کند:

گام اول: تحلیل دارایی‌های جامعه. پیش از هر اقدامی، باید دید جامعه چه منابعی در اختیار دارد. این منابع فقط مالی نیستند؛ شامل مهارت‌های افراد، شبکه‌های اجتماعی، نهادهای محلی، فضاهای عمومی و حتی دانش بومی می‌شوند. این تحلیل باید با مشارکت خودِ اعضای جامعه انجام شود.

گام دوم: تشکیل یا تقویت شبکه حامیان محلی.

تسهیلگر باید گروهی از ذی‌نفعان کلیدی (نمایندگان افراد دارای معلولیت، بهورزان، معلمان، اعضای شورای محلی، خیّران و داوطلبان) را گرد هم آورد. تجربه بنگلادش نشان داد که وقتی والدین در قالب گروه‌های خودیار سازماندهی شدند، توانستند از حقوق فرزندانشان دفاع کنند و حتی به حمایت‌های دولتی دست یابند.

گام سوم: طراحی برنامه‌های معیشتی فردی‌سازی‌شده.

اشتغال و درآمدزایی، موتور محرک توسعه پایدار است. تسهیلگر باید برای هر فرد دارای معلولیت، با توجه به توانمندی‌ها، علایق و شرایط بازار محلی، یک برنامه معیشتی طراحی کند. مطالعه زیمبابوه نشان داد که ۷۱ درصد از ذی‌نفعان CBR در پروژه‌های درآمدزا مشارکت داشته‌اند.

گام چهارم: ترویج آموزش فراگیر.

تسهیلگر باید با مدارس محلی همکاری کند تا کودکان دارای معلولیت بتوانند در کنار هم‌سالان خود تحصیل کنند.

گام پنجم: تسهیل دسترسی به خدمات سلامت.

تسهیلگر باید با مراکز بهداشتی محلی همکاری کند تا افراد دارای معلولیت بتوانند از خدمات پیشگیری، درمان و توانبخشی بهره‌مند شوند

گام ششم: پایش و مستندسازی مستمر.

تسهیلگر باید نتایج فعالیت‌های خود را ثبت کند، از شکست‌ها درس بگیرد و موفقیت‌ها را مستند سازد. این مستندات، هم برای بهبود برنامه مفید است و هم برای دفاع از حقوق افراد دارای معلولیت نزد سیاست‌گذاران.

۴. چالش‌های پیش رو

مسیر توسعه پایدار از دل CBR با چالش‌های جدی روبه‌روست. یک مرور نظام‌مند که در سال ۲۰۲۵ منتشر شد، پنج چالش اصلی اجرای CBR را شناسایی کرد: کمبود نیروی کار ماهر و آموزش‌های ناکافی، منابع مالی و غیرمالی ناکافی، ضعف در هماهنگی و یکپارچگی میان بخش‌ها، موانع نگرشی و فرهنگی، و موانع دسترسی به خدمات.

علاوه بر این پنج چالش، تجربه‌های میدانی چند چالش دیگر را هم نشان می‌دهند. یکی از آن‌ها ناپایداری برنامه‌ها پس از پایان پروژه‌های رسمی است. پژوهشی که در هند درباره گروه‌های خودیار انجام شد نشان داد که پس از قطع حمایت مالی خیّران، برخی گروه‌ها به دلیل اختلافات داخلی، مهاجرت اعضا و نبود دسترسی به طرح‌های دولتی از هم پاشیدند، در حالی که برخی دیگر تاب‌آوری و انطباق‌پذیری بالایی نشان دادند.

چالش مهم دیگر، دسترسی محدود به وسایل کمک‌توانبخشی باکیفیت است. در پروژه مانیکگانج بنگلادش، علیرغم موفقیت‌های چشمگیر، دسترسی به وسایل کمکی مناسب، فیزیوتراپی حرفه‌ای و تأمین مالی پایدار همچنان از چالش‌های اصلی باقی ماند.

همچنین باید به شکاف میان مناطق شهری و روستایی اشاره کرد. در مناطق روستایی و دورافتاده، کمبود زیرساخت‌ها، فقر گسترده‌تر، و نگرش‌های سنتی‌تر، کار تسهیلگر را دشوارتر می‌کند. یک مطالعه در ژاپن نشان داد که برنامه‌های CBR در مناطق کم‌جمعیت و روستایی نیازمند مدل‌های ویژه‌ای هستند که با شرایط خاص این مناطق سازگار باشد.

۵. پیشنهادهایی برای تقویت نقش تسهیلگر در توسعه پایدار

با توجه به آنچه گفته شد، می‌توان پیشنهادهای زیر را برای تقویت نقش تسهیلگر CBR در پیشبرد توسعه پایدار ارائه داد:

پیشنهاد اول: بازتعریف نقش تسهیلگر.

در بسیاری از برنامه‌های CBR، تسهیلگر هنوز عمدتاً یک «کارشناس توانبخشی» دیده می‌شود. لازم است نقش او به «عامل توسعه پایدار» ارتقا یابد و در شرح وظایف رسمی، مهارت‌های توسعه جامعه، کارآفرینی اجتماعی و دادخواهی نیز گنجانده شود. برنامه کاریتاس هند نمونه خوبی است که در آن تسهیلگر CBR به جای ایفای صرف نقش درمانی، در حوزه‌های اجتماعی، فرهنگی، حقوقی و معیشتی نیز فعال است.

پیشنهاد دوم: سرمایه‌گذاری بر آموزش مستمر.

تسهیلگران نیازمند آموزش‌های مداوم در زمینه‌های گوناگون هستند: از روش‌های نوین توانبخشی گرفته تا مهارت‌های تسهیلگری، مدیریت پروژه، کارآفرینی و حقوق افراد دارای معلولیت. این آموزش‌ها باید به صورت ترکیبی از کارگاه‌های حضوری، دوره‌های آنلاین و بازآموزی‌های دوره‌ای ارائه شوند. مرور نظام‌مند یاکوب و همکاران (۲۰۲۵) تأکید می‌کند که بدون نیروی کار آموزش‌دیده، CBR نمی‌تواند به اهداف خود دست یابد.

پیشنهاد سوم: تنوع‌بخشی به منابع مالی.

تکیه صرف بر بودجه‌های دولتی یا کمک‌های موقت سازمان‌های بین‌المللی، پایداری برنامه را به خطر می‌اندازد. تسهیلگر باید بیاموزد که چطور از منابع مختلف (کمک‌های خیریه محلی، درآمدزایی از طریق پروژه‌های کوچک، جلب حمایت بخش خصوصی و…) برای پیشبرد اهداف برنامه استفاده کند. تجربه زیمبابوه نشان داد که حتی وقتی فقط ۳۲ درصد از شرکت‌کنندگان بودجه مستقیم دریافت کردند، درصد بالایی از آن‌ها در طرح‌های درآمدزا و پس‌انداز مشارکت داشتند، که نشان می‌دهد منابع غیرمالی و ظرفیت‌سازی می‌تواند تا حد زیادی خلأ مالی را جبران کند.

پیشنهاد چهارم: تقویت شبکه‌های همکاری.

تسهیلگر نباید در انزوا کار کند. تشکیل شبکه‌های محلی، ملی و حتی بین‌المللی از تسهیلگران CBR می‌تواند به تبادل تجربه، یادگیری همتایان و حمایت روانی کمک کند. نمونه جالب در این زمینه، پروژه ICI در لیبریا است که طی آن بیش از ۴۰ نفر از نخستین گروه تسهیلگران CBR در سه شهرستان آموزش دیدند و یک شبکه داوطلبی محلی برای حمایت از افراد دارای معلولیت ایجاد کردند.

پیشنهاد پنجم: استفاده از فناوری‌های نوین.

تلفن همراه، اپلیکیشن‌های پیام‌رسان و پلتفرم‌های آموزش از راه دور می‌توانند دسترسی تسهیلگران به اطلاعات، مشاوره تخصصی و آموزش را افزایش دهند. یک مطالعه مقدماتی درباره استفاده از telehealth در اردوگاه‌های پناهندگان نشان داد که این فناوری می‌تواند پایداری خدمات CBR را افزایش دهد.

پیشنهاد ششم: مشارکت دادن خودِ افراد دارای معلولیت به عنوان تسهیلگر.

هیچ‌کس به اندازه فردی که خودش معلولیت را تجربه کرده، نمی‌تواند این نقش را ایفا کند. به‌کارگیری افراد دارای معلولیت به عنوان تسهیلگر، هم اعتماد جامعه را جلب می‌کند و هم پیام روشنی درباره فراگیری به جامعه مخابره می‌کند.

پیشنهاد هفتم: ادغام CBR در برنامه‌های توسعه محلی.

CBR نباید یک برنامه جداگانه و موازی باشد. باید در برنامه‌های توسعه محلی (مانند طرح‌های اشتغال روستایی، برنامه‌های سلامت جامعه‌محور، و طرح‌های مناسب‌سازی معابر) ادغام شود.

پیشنهاد هشتم: حمایت روانی از تسهیلگران.

تسهیلگران CBR به دلیل مواجهه روزانه با رنج انسانی، حجم کاری بالا و منابع محدود، در معرض فرسودگی شغلی هستند. برگزاری جلسات منظم هم‌اندیشی، دسترسی به مشاوره روان‌شناختی و آموزش مهارت‌های خودمراقبتی می‌تواند به حفظ سلامت روان و پایداری فعالیت آن‌ها کمک کند.

نتیجه‌گیری

توسعه پایدار، شعاری تهی و توخالی نیست؛ راهی است که هر جامعه‌ای باید بپیماید، و پیمودنش بدون همراهی همه اعضای آن جامعه ممکن نخواهد بود. در این میان، تسهیلگران محلی CBR در خط مقدم پیوند توانبخشی، توانمندسازی و توسعه پایدار قرار دارند. اما این نقش خطیر، بدون پشتیبانی کافی محقق نمی‌شود. تسهیلگر نیازمند آموزش مستمر، حمایت مالی و روانی، و جایگاهی رسمی در نظام برنامه‌ریزی توسعه است.

سه عامل کلیدی برای موفقیت تسهیلگر در پیشبرد توسعه پایدار وجود دارد: نخست، باور به توانمندی افراد دارای معلولیت و سپردن نقش‌های فعال به آن‌ها. دوم، شبکه‌سازی هوشمندانه با ذی‌نفعان محلی. و سوم، پایداری مالی و نهادی برنامه. هرگاه این سه عامل دست‌بهدست دهند، تسهیلگر از یک ارائه‌دهنده خدمت صرف، به یک «عامل توسعه پایدار» بدل می‌شود؛ کسی که نه تنها زندگی افراد دارای معلولیت، بلکه مسیر توسعه کل جامعه محلی را دگرگون می‌کند.

منابع

World Health Organization. (2010). Community-based Rehabilitation: CBR Guidelines. Geneva: WHO Press.
· Tokyo Declaration on Community-based Inclusive Development. The Nippon Foundation.
· Frontiers in Communication. (2022). Impact of community-based rehabilitation on attainment of sustainable development goals: The case of selected districts in Zimbabwe.
· Yaakub, F., Kassim, A., & Tumin, M. (2025). Navigating Complexity: A Systematic Review of the Challenges in Community-Based Rehabilitation (CBR) Implementation. Journal of Administrative Science, 22(2).
· Caritas India. (2024). CBR facilitates social inclusion as a way of life.
· FundsforNGOs. (2025). Building Inclusive Communities: Key Learnings from Bangladesh’s Manikganj CBR Model.
· Boersma, P., et al. (2026). Sustaining community self-help groups beyond donor support: lessons from a qualitative study of self-help groups, including persons affected by leprosy and disability in rural India. BMC Public Health.
· ICI. (2025). ICI Trains First Cohort of Community-Based Rehabilitation Facilitators in Liberia. University of Minnesota.
· McGinnis, J., et al. (2020). Sustainable support solutions for community-based rehabilitation workers in refugee camps: piloting telehealth acceptability and implementation.
· Karasawa, Y., et al. (2025). Current situation and challenges of community-based rehabilitation in depopulated areas. Journal of Rural Medicine.