روستاهای بدون مانع: یک مدل برنامهریزی بوممحور برای دسترسپذیری فراگیر
۱. مقدمه: ضرورت عبور از الگوی شهری مناسبسازی
برنامههای توسعه در حوزه دسترسپذیری و مناسبسازی محیط برای افراد دارای معلولیت، اغلب محصول تجربه کلانشهرهای جهانشمولی مانند بارسلون، برلین یا توکیو هستند. راهنماهای استاندارد، نسخهای واحد میپیچند: رمپهای بتنی با شیب ۵٪، آسانسورهای شیشهای، کفپوشهای لمسی پلیمری، و چراغهای راهنمای صوتی.
اما وقتی از این منطق شهری وارد یک روستای پلکانی در ماسوله، یک آبادی کویری در یزد، یا یک قریه کوهستانی در بختیاری میشویم، این راهکارهای پرهزینه و وارداتی عملاً بیفایده و حتی مضحک جلوه میکنند. ساخت رمپ سیمانی با شیب استاندارد در کوچهای که شیب طبیعی آن ۳۰ درجه است، نه تنها ممکن نیست، که تخریب بافت تاریخی و تحمیل هزینهای سنگین بر جامعه محلی را در پی دارد.
رویکرد جایگزین، که این مقاله به تبیین آن میپردازد، «مدل برنامهریزی بوممحور برای روستاهای بدون مانع» است. در این چارچوب، «دسترسپذیری» نه به عنوان یک «محصول استاندارد وارداتی»، بلکه به عنوان یک «فرایند بومی حل مسئله» تعریف میشود. به این معنا که هر روستا با تکیه بر چهار مؤلفه کلیدی زیستبوم خود (جغرافیا و اقلیم، مصالح بومی و نیروی کار محلی، فرهنگ و ساختار اجتماعی، و اقتصاد معیشتی) به تعریفی منحصربهفرد از «روستای بدون مانع» دست مییابد.
هدف، ساخت دهکدهای مدرن با آسانسورهای برقی نیست، بلکه رفع هوشمندانه موانع مشارکت اجتماعی با کمترین هزینه و با استفاده از خرد جمعی و منابع در دسترس محلی است. تسهیلگر برنامه توانبخشی مبتنی بر جامعه (CBR) نقش محوری در تسهیل این فرایند ایفا میکند و به عنوان پلی میان نیازهای افراد دارای معلولیت، دانش فنی ساده، و منابع جامعه عمل میکند.
۲. واکاوی زیستبوم روستاهای ایران: چهار ستون برنامهریزی
یک مدل موفق برای روستاهای ایران، پیش از هرگونه مداخله فیزیکی، باید به درک عمیقی از چهار مؤلفه درهمتنیده زیستبوم روستایی برسد.
نخست، جغرافیا و اقلیم: روستاهای ایران طیف گستردهای از توپوگرافی را شامل میشوند؛ از بافت پلکانی و شیبهای تند در مناطق کوهستانی مانند ماسوله و اورامانات گرفته تا دشتهای هموار و کوچههای خاکی در مناطق مرکزی و کویری مانند روستاهای اطراف یزد و کرمان. در شمال کشور، مسیرهای گلی و چوبی (موسوم به «شوون» در گیلان) غالب هستند. این تنوع، هرگونه نسخه واحد برای مناسبسازی را رد میکند. در یک روستای پلکانی، مناسبسازی به معنای شیببندی صحیح و نصب نرده در پلههای سنگی موجود است، نه ساخت رمپ در شیب تند. در یک روستای کویری، راهحل اصلی مقابله با شنهای روان و تثبیت سطح معابر خاکی است تا ویلچر در آن فرو نرود.
دوم، مصالح بومی و نیروی کار محلی: بزرگترین دارایی یک روستا، معدن یا کارخانه سیمان نیست، بلکه «دانش بومی ساختوساز» و «نیروی کار محلی» آن است. در بسیاری از روستاهای ایران، استادکاران ماهری وجود دارند که با مصالح در دسترس (سنگ لاشه، چوب، گچ و گل) بناهای زیبا و بادوامی میسازند. مدل بوممحور، به جای واردات مصالح گرانقیمت و پیمانکاران شهری، از همین ظرفیتها استفاده میکند. برای نمونه، یک استادکار محلی میتواند با استفاده از سنگهای همان منطقه و ملات ساروج، یک رمپ کمشیب هماهنگ با بافت روستا بسازد، بیآنکه نیاز به سفارش بتن آماده و میلگرد باشد.
سوم، فرهنگ و ساختار اجتماعی: فضاهای عمومی در روستاهای ایران تعاریف متفاوتی با شهر دارند. مسجد، حسینیه، حمام عمومی (در صورت وجود)، نانوایی، و مغازه شورای روستا، نقاط کانونی زندگی اجتماعی هستند. علاوه بر این، «محرمیت» در فرهنگ روستایی ایران نقش مهمی ایفا میکند. دیوارهای بلند حیاطها و تفکیک فضاهای اندرونی از بیرونی، ایجاب میکند که مداخلات مناسبسازی ورودی منازل، با در نظر گرفتن این حریم خصوصی صورت گیرد. برای نمونه، ایجاد یک سکوی نشیمن در ورودی خانه که ویلچر بتواند دور بزند، نباید به قیمت اشراف به داخل منزل همسایه تمام شود.
چهارم، اقتصاد معیشتی: در روستا، «کار» فقط به معنای شغل پشت میزی نیست. زندگی روزمره با دامداری، کشاورزی و باغداری گره خورده است. یک کشاورز دارای معلولیت جسمی، نه فقط نیاز دارد که از خانه خارج شود، بلکه باید بتواند خود را به طویله، انبار علوفه، یا مزرعه برساند. مدل برنامهریزی بوممحور، دسترسپذیری این مسیرهای معیشتی را نیز بخشی از برنامه مناسبسازی قلمداد میکند، نه فقط مسیر خانه تا مسجد. برای چنین فردی، یک «ویلچر دستی تقویتشده با چرخهای پهن مخصوص زمینهای کشاورزی» به مراتب ارزشمندتر از یک ویلچر برقی شهری استاندارد است.
۳. مصادیق عینی مناسبسازی بوممحور در روستا
با در نظر گرفتن چهار ستون فوق، تعریف مصادیق «مناسبسازی» نیز تغییر میکند. این مصادیق، فهرستی از ابتکارات ساده، کمهزینه و مبتنی بر خلاقیت محلی هستند:
الف) مسیرها و معابر:
برای کوچههای خاکی و ناهموار: به جای آسفالت یا بتنریزی پرهزینه، از تکنیک «کوبیدگی و تثبیت با پوشش گیاهی بومی» یا «سنگفرش خشکهچین» با همکاری اعضای روستا استفاده میشود. برای هدایت افراد نابینا، میتوان به جای نوارهای لمسی پلیمری شهری، ردیفی از «آجرهای برجسته» یا «قلوهسنگهای درشت» را در حاشیه مسیر اصلی کار گذاشت.
برای مسیرهای گلی شمال کشور (شوون): پلهای چوبی باریک سنتی باید با حفظ ظاهر، عریضتر شده و نردههای چوبی محکم و هماهنگ به آنها اضافه شود.
ب) ورودی منازل و سرویسهای بهداشتی:
رمپ ورودی خانههای کاهگلی: ساخت رمپ با استفاده از سنگ لاشه و ملات گچ و خاک، با شیبی که با فضای حیاط هماهنگ باشد.
سرویس بهداشتی قابل دسترس: در خانههای فاقد لولهکشی، یک «توالت فرنگی چوبی قابل حمل» (مشابه یک صندلی محفظهدار) ساخته شود که به راحتی قابل تمیز کردن باشد. یک جوشکار محلی میتواند با لولههای گالوانیزه، «میلههای دستگیره» متحرک و محکم برای اطراف چاهک دستشویی بسازد.
ج) حملونقل و تحرک:
طراحی ویلچر مناسب روستا: همکاری تسهیلگر با یک جوشکار و یک مکانیک محلی برای ساخت یک ویلچر دستی ساده با شاسی بلندتر و چرخهای بزرگتر (مثلاً از چرخ موتورسیکلت) که قابلیت عبور از مسیرهای خاکی و ناهموار را داشته باشد.
یدککشهای کشاورزی: برای جابهجایی در مسیرهای بین مزرعه و خانه، میتوان یک «ترالی ساده چرخدار» طراحی کرد که به تراکتور یا حتی موتورسیکلت متصل شود و فرد دارای معلولیت بتواند با ویلچرش روی آن بنشیند. (نمونهای از این خلاقیت در پروژههای CBR استان کرمان مستند شده است).
۴. درسهایی از تجارب موفق در ایران و جهان
مدل «روستای بدون مانع» یک نظریه صرف نیست، بلکه در نقاط مختلف ایران و جهان نمونههای موفقی از آن به اجرا درآمده است که میتوان از آنها الگو گرفت.
تجربه داخلی: طرح مناسبسازی معابر در روستای تاریخی ابیانه
در روستای تاریخی ابیانه، به دلیل شیب تند و کوچههای باریک و پلکانی، امکان استفاده از هرگونه وسیله نقلیه چرخدار برای افراد سالمند و دارای معلولیت غیرممکن بود. طرح مناسبسازی در این روستا با حساسیت بالا بر روی حفظ بافت تاریخی انجام شد. به جای تخریب و تعریض، از سنگفرشهای همسطح و یکدست برای پلهها استفاده شد و میلهها و نردههای چوبی خوشساخت و هماهنگ با معماری قرمزگون روستا در کنار پلهها نصب گردید. همچنین در نقاطی از روستا، سکوهای استراحت تعبیه شد تا افراد سالمند و دارای محدودیت حرکتی بتوانند ضمن حرکت در بافت، اندکی بیاسایند. این پروژه نمونهای موفق از «مناسبسازی محافظهکارانه و حساس به بافت» در ایران است.
تجربه جهانی: روستاهای قابل دسترس در نپال (پروژه Handicap International)
در مناطق کوهستانی نپال، سازمان «هندیکپ اینترنشنال» با مشارکت جوامع محلی، برنامهای را برای دسترسپذیر کردن روستاها اجرا کرد. یکی از خلاقانهترین اقدامات، مناسبسازی «چشمههای آب شرب» بود که اغلب زنان دارای معلولیت برای برداشت آب از آنها با مشکل روبهرو بودند. آنها با ساخت «سکوهای بتنی شیبدار و نصب میلههای دستگیره» در کنار چشمهها، امکان دسترسی ایمن را فراهم کردند. همچنین در یک روستا، «پلهای معلق سنتی» که برای عبور افراد با محدودیت حرکتی بسیار خطرناک بودند، با افزودن نردههای توری فلزی و کفپوشهای چوبی عریضتر، ایمنسازی شدند. نکته کلیدی در این پروژه، استفاده از «کمیتههای ساخت محلی» بود که خود اهالی روستا مسئولیت طراحی و اجرای پروژهها را بر عهده داشتند.
۵. راهنمای عمل: پنج گام عملی برای تسهیلگر CBR
تسهیلگر برنامه CBR در روستا، نه یک مهندس عمران، که یک «کاتالیزور اجتماعی» است. در ادامه پنج گام عملیاتی برای پیشبرد این مدل ارائه میشود:
گام اول: ارزیابی مشارکتی روستا (Community Walk & Mapping)
تسهیلگر به همراه یک یا دو نفر از افراد دارای معلولیت محلی، یک «قدمزنی روستایی» (Community Walk) انجام میدهد. در این گام، مسیر خانه تا مسجد، نانوایی، خانه بهداشت، مزرعه و سایر نقاط حیاتی طی شده و تمام موانع فیزیکی (پلههای خطرناک، جویهای روباز، سطوح ناهموار، پلهای باریک) شناسایی و روی یک نقشه ساده دستی علامتگذاری میشود. این کار به جای تکیه بر نقشههای رسمی، تجربه زیسته کاربر را مبنا قرار میدهد.
گام دوم: تشکیل «کارگروه آبادانی فراگیر» و اولویتبندی
به جای تشکیل یک شورای رسمی و بروکراتیک، یک «کارگروه آبادانی فراگیر» متشکل از ریشسفید محل، دو نفر از افراد دارای معلولیت، استادکار بنای محلی و یک عضو شورای روستا تشکیل دهید. در نخستین جلسه، با نگاه به نقشه تهیهشده، موانع به ترتیب «شدت تأثیر بر زندگی روزمره» اولویتبندی میشوند. اولین اولویتها باید «رفع خطرات جانی» (مانند لبه پرتگاه یا جوی عمیق در مسیر اصلی) و «ایجاد دسترسی حداقلی به خدمات ضروری» (مانند رسیدن به خانه بهداشت) باشند.
گام سوم: طراحی و تأمین منابع از طریق «مشارکت سهجانبه»
تسهیلگر یک مدل تأمین مالی و اجرایی «مشارکت سهجانبه» را پیاده میکند: دهیاری و شورا (تأمین مصالح اولیه مانند سیمان، ماسه، لوله)، خیرین یا سازمان بهزیستی (تأمین منابع مالی برای ابزار تخصصی)، و خودِ اهالی روستا (تأمین نیروی کار داوطلبانه). در این مدل، از ظرفیتهای قانونی مانند تخصیص بخشی از بودجه عمرانی دهیاری به پروژههای مناسبسازی استفاده میشود.
گام چهارم: برگزاری «اردوی کار جهادی مناسبسازی»
به جای استخدام پیمانکار، یک «اردوی کار جهادی» یکروزه یا دوروزه با مشارکت جوانان روستا، گروههای جهادی دانشجویی، و خودِ افراد دارای معلولیت و خانوادههایشان برگزار کنید. انجام کار به صورت جمعی و داوطلبانه، هزینهها را تا ۷۰٪ کاهش میدهد و مهمتر از آن، «احساس مالکیت» و «سرمایه اجتماعی» جامعه را به شدت افزایش میدهد. ساخت یک رمپ سنگی توسط همسایهها، مفهومی بسیار فراتر از یک شیب بتنی دارد؛ پیامی از همبستگی اجتماعی است.
گام پنجم: مستندسازی، جشن گرفتن و الگوسازی
پس از اتمام هر پروژه کوچک، یک «مراسم افتتاحیه محلی» ساده در کنار همان رمپ یا پل برگزار کنید. از پروژه عکس بگیرید و یک گزارش یکصفحهای تهیه کنید. این مستندات دو کاربرد اساسی دارد: اول، به عنوان «کارنامه موفق» برای جذب منابع مالی بیشتر از فرمانداری یا بهزیستی استفاده میشود. دوم، به عنوان «الگویی قابل تکثیر» در اختیار روستاهای همجوار قرار میگیرد تا جرقه یک حرکت منطقهای زده شود.
۶. نتیجهگیری: روستای بدون مانع، روستای تابآور
«روستای بدون مانع» یک پروژه ساختمانی نیست که با اتمام عملیات عمرانی به پایان برسد، بلکه یک «فرهنگ» و «فرایند اجتماعی مستمر» است. مدل بوممحور به ما میآموزد که دسترسپذیری را نه به عنوان یک «کالای لوکس وارداتی»، بلکه به عنوان «بازتعریف هوشمندانه رابطه بدن، جامعه و محیط» ببینیم. روستایی که یاد بگیرد چگونه با مصالح ساده، یک جوی خطرناک را برای عبور ویلچر ایمن کند، همان روستایی است که آموخته چگونه «تفاوتها» را بپذیرد، «خلاقیت» را جایگزین «انفعال» کند، و با «همبستگی»، «استقلال» را برای همه اعضایش به ارمغان بیاورد. این، جوهره اصلی «توسعه پایدار و فراگیر» در بستر روستایی است.
منابع
World Health Organization. (2010). Community-Based Rehabilitation: CBR Guidelines. WHO Press.
Handicap International. (2015). Accessibility in Rural Settings: Making Community Infrastructures Inclusive. HI Technical Guides.
Khasnabis, C., & Motsch, K. H. (2010). The Participatory Community Assessment: A Toolkit for CBR. WHO.
صادقی، ع.، و همکاران. (۱۳۹۹). تحلیل موانع دسترسپذیری در بافتهای روستایی تاریخی ایران: مطالعه موردی ابیانه. فصلنامه مسکن و محیط روستا، ۳۹(۱۷۲)، ۸۵-۹۸.
سازمان بهزیستی کشور. (۱۴۰۰). گزارش طرحهای مناسبسازی معابر روستایی در برنامه توانبخشی مبتنی بر جامعه در استان کرمان. معاونت توانبخشی.
Molugaram, P., & Rao, S. (2017). Low-cost, community-driven accessibility solutions for rural India. Disability and Rehabilitation: Assistive Technology, 12(5), 485-491.
