معرفی تجهیزات توانبخشی و کمک توانبخشی ویژه افراد دارای معلولیت و محدودیت های جسمی حرکتی (ویلچر ها)

 ویلچر چیست؟

ویلچر (صندلی چرخدار) یک وسیله کمک حرکتی است که به افرادی که قادر به راه رفتن نیستند یا تحمل وزن محدودی دارند کمک می‌کند تا جابجا شوند و در فعالیتهای روزمره مستقل باشند. این وسیله از یک صندلی با چرخ‌های مخصوص تشکیل شده که کاربر می‌تواند خودش آن را حرکت دهد یا توسط دیگری هدایت شود.

ویلچر نه فقط یک وسیله جابجایی، بلکه ابزاری برای بازگرداندن استقلال است. طبق آمار WHO، حدود ۸۰ میلیون نفر در جهان به ویلچر نیاز دارند، اما تنها ۱۰-۱۵% به مدل مناسب دسترسی دارند.

 شکل 1- تصویر یک ویلچر  ساده

انواع اصلی ویلچر

۱. ویلچرهای دستی[1]

ویژگی‌ها:

• کاربر با استفاده از دست‌ها ویلچر را حرکت می‌دهد
• نیاز به قدرت بالاتنه نسبتاً خوب دارد
• قیمت مناسب‌تر نسبت به انواع برقی

انواع:

• ویلچر استاندارد[2]:

• قاب فلزی (آلومینیومی یا فولادی)
• چرخ‌های بزرگ عقب برای حرکت مستقل
• مناسب برای استفاده روزمره در محیط‌های شهری

• ویلچر سبک‌وزن[3]:

• وزن کمتر (حدود ۱۰-۱۵ کیلوگرم)
• قاب تیتانیومی یا آلومینیومی

چه کسانی استفاده می‌کنند؟

• مناسب برای افراد فعال که زیاد از منزل بیرون می‌روند.

• ویلچر تاشو [4]

• قاب جمع شونده برای حمل و نقل آسان

چه کسانی استفاده می‌کنند؟

• مناسب برای افرادی که مرتب ویلچر را در ماشین جابجا می‌کنند.
• افراد با آسیب‌های نخاعی
• بیماران MS یا ALS
• کسانی که به طور موقت نمی توانند راه بروند (مثلاً بعد از جراحی)

۲. ویلچرهای برقی [5]

ویژگیها:

• حرکت با موتور الکتریکی
• کنترل با جوی استیک (دسته کنترل)
• نیاز به شارژ باتری

انواع:

• ویلچر برقی استاندارد:

• مناسب برای استفاده در منزل و محیطهای هموار
• سرعت حدود ۸-۱۰ کیلومتر در ساعت

• ویلچر تمام فصل [6]:

• چرخ‌های پهن و قوی
• مناسب برای سطوح ناهموار مانند خاک یا چمن

چه کسانی استفاده می‌کنند؟

• افرادی که قدرت دست کمی دارند
• سالمندان با ضعف شدید عضلانی
• بیماران با بیماریهای پیشرونده مانند دیستروفی عضلانی

۳. ویلچرهای ویژه[7]

انواع خاص:

• ویلچر ایستاده [8]:

• امکان ایستادن کاربر را فراهم می‌کند
• جلوگیری از پوکی استخوان
• بهبود عملکرد دستگاه گوارش

شکل 2- تصویری از یک ویلچر ایستا

• ویلچر ورزشی:
• طراحی مخصوص برای ورزش‌هایی مانند بسکتبال یا تنیس
• زاویه چرخ‌ها عقب و جلو برای مانور بهتر

4 – تصویری از یک ویلچر ورزشی

• ویلچرپله رو [9]:

• سیستم مخصوص برای بالا و پایین رفتن از پله‌ها
• قیمت بسیار بالا

شکل 5-  تصویری از یک نمونه ویلچر پله رو

• ویلچر های خاص برخی اختلالات

• ویلچر های ویژه افراد فلج مغزی CP

چگونه ویلچر مناسب انتخاب کنیم؟

۱. نیازهای فردی:

• سطح تحرک و قدرت بدنی
• وزن و قد کاربر
• بیماریهای خاص

۲. محیط زندگی:

• فضای خانه (عرض دربها)
• نوع سطوحی که در آن حرکت میکند.

۳. بودجه[10]:

• قیمت ویلچرهای دستی از حدود ۵ میلیون تومان شروع می‌شود.
• ویلچرهای برقی از ۵۰ میلیون تومان به بالا هستند.

نکات مهم هنگام استفاده

• تنظیمات ارگونومیک : ارتفاع صندلی، زاویه پشتی و محل دسته ها باید دقیق تنظیم شود.
• نگهداری: چک کردن مرتب ترمز ها، چرخ‌ها و باتری (در مدلهای برقی)
• آموزش: یادگیری صحیح روشهای حرکت و انتقال

آناتومی یک ویلچر استاندارد

• قاب [11]:

• جنس: براساس نوع ویلچر ممکن است، آلومینیوم (سبک)، فولاد (مقاوم) یا تیتانیوم (پیشرفته)
• وزن: از ۸ کیلوگرم (مدلهای فوق سبک) تا ۲۵ کیلوگرم

• چرخ‌ها:

• عقب: ۲۴ اینچ با پره ‌های آلومینیومی (قابل تنظیم زاویه)
• جلو: ۸ اینچ با بلبرینگ‌های ضد آب

• صندلی:

• عرض: ۳۸-۵۰ سانتیمتر مطابق استاندارد (ISO 16840)[12]
• عمق: ۴۰-۴۵ سانتیمتر
• پشتی: ارتفاع قابل تنظیم ۳۸-۵۰ سانتیمتر

شکل 6- قطعات رایج  یک ویچلر دستی

انتخاب ویلچر: هفت پارامتر حیاتی

1. قد کاربر: فاصله زانو تا پاشنه باید ۵-۷ سانتی‌متر از لبه صندلی فاصله داشته باشد
2. عرض لگن : عرض صندلی باید ۵ سانتی‌متر از پهنا ترین قسمت لگن بیشتر باشد
3. قد پشتی : برای بیماران قطع نخاعی گردنی، پشتی بلندتر نیاز است
4. جنس کفی: فوم هوشمند برای پیشگیری از زخم بستر
5. نوع تایر: توپر ( مناسب برای فضای داخلی) بادی (مناسب برای فضای بیرونی)
6. وزن قابل تحمل: استاندارد 90 کیلوگرم، مدل‌های  سنگین ( اورسایز) تا 125 کیلوگرم
7. سیستم ترمز :اهرمی (برای کاربران مستقل) کشویی (برای سالمندان)

۴. راهنمای عملی تنظیم ویلچر

الف) تنظیم ارتفاع دسته‌ها:

• آرنج باید با زاویه ۱۲۰-۱۳۵ درجه خم شود.
• شانه‌ها نباید هنگام حرکت بالا بیایند.

ب) تنظیم مرکز ثقل:

• چرخ‌های عقب: هرچه جلوتر = مانورپذیری بیشتر
• چرخ‌های عقب: هرچه عقب‌تر = پایداری بیشتر

ج) نکات ایمنی:

• همیشه ترمزها را قبل از انتقال وزن چک کنید.
• هنگام عبور از موانع برای جلوگیری از واژگونی، به سمت عقب متمایل شوید .
• هر ۶ ماه سرویس تخصصی انجام دهید.

۵. جدیدترین نوآوری ها

• ویلچرهای هوشمند:

• کنترل با حرکات چشم تکنولوژی EOG[13]
• سیستم هشدار زخم بستر
• GPS و مانیتورینگ
• سلامت

• مواد پیشرفته:
  • قاب‌های کربنی با وزن ۵/۵ کیلوگرم
  • پوشش‌های نانویی ضد باکتری
• سیستمهای حرکتی:
  • چرخ‌های omni-directional[14]
  • موتورهای بی‌صدا با برد ۴۰ کیلومتر

ویلچرهای ارتوپدی و دسته ثابت: بررسی تفاوتها و کاربردها

۱. ویلچرهای ارتوپدی[15]

ویژگیهای کلیدی:

• طراحی ویژه: برای افراد با مشکلات خاص اسکلتی-عضلانی
• قابلیتهای منحصر به فرد:

• پشتی بلند (تا ۵۰ سانتیمتر) برای حمایت از ستون فقرات
• کفی قابل تنظیم زاویه برای اندامهای تحتانی
• دسته های ارتفاع پذیر
• جاپایی های قابل تنظیم

به طور کلی در  ویلچر های ارتوپدی قابلیت تنظیم در دسته ها،  کفی و جاپایی  برای کاربران فراهم شده است و با توجه به این نکته برای استفاده نسبتا طولانی مدت تر از نمونه های دسته ثابت مناسب تر است .

موارد مصرف:

• بیماران با دفورمیتی ستون فقرات (اسکلروز شدید)
• پس از جراحی های ارتوپدی (مثل تعویض مفصل ران)
• افراد با انقباضات مفصلی (Contractures)
• و به طور کلی معلولیت های که فرد خود قادر به انتقال و حرکت دادن ویلچر به مدت نسبتا طولانی تر ی است.

مزایا:

• جلوگیری از پیشرفت دفورمیتی‌های اندام
• کاهش فشار روی مفاصل آسیب دیده
• امکان تنظیم دقیق بر اساس نیاز آناتومیک

معایب:

• وزن بیشتر نسبت به ویلچرهای استاندارد سبک وزن
• قیمت بالاتر (10 تا 30 درصد گرانتر از برابر ویلچر های دسته ثابت)

شکل 7- تصویر  یک ویلچر ارتوپدی با قابلیت تنظیم و جابجایی دسته ها

۲. ویلچرهای دسته ثابت [16]

ویژگی‌های:

• چرخ‌های ثابت: بدون قابلیت تغییر زاویه
• ساختار ساده:معمولاً بدون قابلیت تنظیم ارتفاع

کاربردهای اصلی:

• استفاده موقت (پس از جراحی یا آسیب‌های کوتاه‌مدت)
• محیط‌های درمانی (بیمارستان‌ها و مراکز توانبخشی)
• افرادی که نیاز به ویلچر دائم ندارند ( سالمندان، افراد کم تحرک)

مزایا:

• قیمت مقرون‌به‌صرفه (10 تا 30 درصد ارزانتر از مدل‌های ارتوپدی)
• نگهداری آسان
• مناسب برای استفاده‌های کوتاه‌مدت

معایب:

• حمایت اندامی محدود
• عدم تطابق با دفورمیتی‌های موجود
• راحتی کمتر در استفاده طولانی‌مدت

شکل 8- تصویر یک نمونه ویلچر دسته ثابت معمولی

مقایسه تفاوت‌های کلیدی ویلچر های ارتوپدی و دسته ثابت

نکاتی برای انتخاب درست و دقیق : کدام نوع مناسب شماست؟

جدیدترین فناوری‌های در هر دو نوع

ویلچرهای ارتوپدی پیشرفته:

• سیستمهای پشتیبانی هوشمند فشار [17]
• مواد کامپوزیتی با وزن فوق سبک
• قابلیت تبدیل به وضعیت ایستاده

ویلچرهای دسته ثابت مدرن:

• پوشش های آنتی باکتریال
• مکانیزم تاشوی سریع [18]
• چرخ‌های سیلیکونی بی‌صدا

توصیه نهایی:

پانویس ها 

[1] – Manual Wheelchairs

[2] -Standard

[3] – Lightweight

[4] – Folding

[5] – Power Wheelchairs

[6] – All-terrain

[7] – Specialized Wheelchairs

[8] – Standing

[9] – Stair-climbing

[10] – قیمت های مطرح شده مربوط به سال 1404 ، یعنی زمان نگارش مطالب این کتاب است.

[11] – Frame

[12] – استاندارد ISO 16840 مجموعه‌ای بین المللی برای سیستم‌های نشیمنگاه ویلچر است که ایمنی، عملکرد، دوام و راحتی را تعریف می‌کند. این استاندارد به چند بخش تقسیم می‌شود که ویژگی‌های فیزیکی و مکانیکی کف و پشتی صندلی، روش‌های آزمون توزیع فشار (برای پیشگیری از زخم بستر)، الزامات صندلی‌های تخصصی (مانند مدل‌های ضد فرورفتگی) و سازگاری الکتریکی را پوشش می‌دهد. هدف نهایی آن تضمین سلامت، ایمنی و رفاه کاربر از طریق تولید محصولاتی استاندارد و قابل اعتماد است.

[13] – کنترل ویلچرهای هوشمند با حرکات چشم (Eye Tracking)  از طریق فناوری الکتروکولوگرافی (EOG) یکی از پیشرفته‌ترین روش‌های تعامل برای افراد با محدودیت‌های حرکتی شدید ) مانند بیماران ALS، آسیب‌های نخاعی یا فلج مغزی(  است. در این سیستم‌ها، جهت حرکت ویلچر با تحلیل سیگنال‌های الکتریکی generated توسط حرکات چشم کاربر تعیین می‌شود.

[14] – چرخ‌های اُمنی-دایرکشنال (Omni-Directional) یا همه‌ جهته در ویلچرهای هوشمند، نوعی از چرخ‌ها هستند که امکان حرکت در تمام جهات (جلو، عقب، چپ، راست و حتی به صورت مورب) را بدون نیاز به چرخش ویلچر فراهم می‌کنند. این چرخ‌ها با ترکیب طراحی ویژه و موتورهای دقیق، تحرک بیشتری را برای کاربران فراهم می‌کنند، بویژه در فضاهای تنگ و شلوغ.

[15] – Orthopedic Wheelchairs

[16] -Fixed Wheel Wheelchairs

[17] – Smart Pressure Mapping

[18] – Quick-fold