اصول تعامل با کودکان دارای آسیب بینایی

مقدمه

کودک دارای آسیب بینایی، پیش و بیش از هر چیز، یک کودک است؛ با همان نیاز به بازی، یادگیری، دوست‌یابی و دیده شدن. اما تفاوت در شیوه دریافت اطلاعات از محیط، جهتیابی و برقراری ارتباط چشمی، گاه باعث می‌شود اطرافیان در تعامل با این کودکان دچار تردید یا رفتارهای ناآگاهانه شوند. پرسش اصلی این نوشتار آن است: در تعامل روزمره با یک کودک دارای آسیب بینایی، چه اصولی را باید رعایت کنیم؟

پاسخ به این پرسش، بر پایه ادبیات توانبخشی، آموزش ویژه و تجربه زیسته افراد دارای آسیب بینایی شکل می‌گیرد. چارچوب برنامه درسی کودکان و نوجوانان دارای آسیب بینایی (CFVI) بر اهمیت توسعه مهارت‌های ارتباطی در موقعیت‌های رسمی و غیررسمی تأکید دارد . همچنین، «منشور حقوق کودکان دارای آسیب بینایی و خانواده‌هایشان» مصوب ۲۰۱۹، بر انتظارات بالا از موفقیت این کودکان و در عین حال بر ضرورت ارائه آموزش‌های صریح و فرصت‌های یادگیری تجربی تصریح می‌کند . این مقاله، با تکیه بر چنین منابعی، بایدها و نبایدهای تعامل با کودکان دارای آسیب بینایی را در سه بخش سازمان می‌دهد.

۱. اصول پایه در برقراری ارتباط کلامی

نخستین و مهم‌ترین مجرای ارتباط با کودک دارای آسیب بینایی، گفتار است. بنابراین، شیوه سخن گفتن ما اهمیتی دوچندان می‌یابد.

۱-۱. خود را معرفی کنید. هرگاه به کودکی دارای آسیب بینایی نزدیک می‌شوید، پیش از هر سخنی، نام خود را بگویید. برای نمونه: «سلام، من مریم هستم.» این کار نه‌تنها مؤدبانه است، بلکه به کودک امکان می‌دهد به‌جای صرف انرژی برای شناسایی گوینده، بر محتوای گفت‌وگو تمرکز کند . اگر در موقعیت گروهی هستید، نام دیگر حاضران را نیز بگویید تا کودک تصویری ذهنی از فضای اطرافش بیابد .

۱-۲. از نام کودک استفاده کنید. در یک گفت‌وگوی گروهی، کودک ممکن است متوجه نشود که مخاطب شما اوست. برای نمونه، به‌جای گفتن «تو چطور؟»، بگویید: «سارا، نظر تو چیه؟» این کار، سردرگمی را کاهش می‌دهد و به کودک نشان می‌دهد که دیده می‌شود .

۱-۳. مستقیماً با کودک صحبت کنید، نه با همراه او. این اصل که در تمام منابع معتبر تکرار شده، شاید ساده به نظر برسد اما در عمل اغلب نادیده گرفته می‌شود. اگر کودکی با مادرش به مطب یا کلاس آمده، رو به خودِ کودک کنید و بپرسید: «چطور می‌تونم کمکت کنم؟» نه اینکه از مادرش بپرسید: «اون چی دوست داره؟» .

۱-۴. از واژگان بینایی نهراسید. عباراتی مانند «می‌بینی؟»، «نگاه کن» یا «دیدمت» برای کودکان دارای آسیب بینایی توهین‌آمیز نیستند و بخشی طبیعی از زبان روزمره‌اند. با این حال، از اصطلاحاتی که نابینایی را با نادانی یا درماندگی پیوند می‌زنند (مانند «کورِ مطلب» یا «کورکورانه») بپرهیزید .

۱-۵. دستورها را دقیق و ملموس بیان کنید. اشاره‌های مبهم مانند «این‌جا»، «اون‌جا» یا «این یکی» برای کودکی که نمی‌بیند بی‌معناست. به‌جای آن، از جهت‌های مشخص استفاده کنید: «مداد آبی سمت چپ میزِ»، «کتاب درست روبه‌روی تو و به فاصله یک وجب قرار داره» .

۲. هدایت فیزیکی و کمک به جهت یابی

کودکان دارای آسیب بینایی برای حرکت ایمن و مستقل در محیط، به سرنخ‌های کلامی و لمسی نیاز دارند. اما این کمک‌ها باید با احترام به عاملیت کودک ارائه شوند.

۲-۱. پیش از هر تماس بدنی، هشدار دهید. تماس ناگهانی، حتی اگر از سر خیرخواهی باشد، می‌تواند برای کودک ترسناک باشد. همیشه پیش از لمس کردن، با جمله‌ای کوتاه آگاهش کنید: «الان دستم رو می‌ذارم روی شونه‌ات» .

۲-۲. برای راهنمایی، بازوی خود را عرضه کنید، نه آنکه کودک را هل دهید. اگر کودک نیاز به راهنمایی دارد، پشت دست یا بازوی خود را به او بدهید تا خودش بگیرد. این تکنیک که «راهنمایی بینا» (Sighted Guide) نام دارد، به کودک حس کنترل می‌دهد. هرگز بازوی کودک را نگیرید و او را به دنبال خود نکشید .

۲-۳. محیط را توصیف کنید. هنگام ورود به یک فضای تازه، آن را با کلمات برای کودک ترسیم کنید: «وارد اتاقی شدیم به اندازه تقریبی چهار متر در پنج متر. سمت چپِ ما یه قفسه کتاب هست، روبه‌رو پنجره‌ست و سمت راست یه میز گرد با چهار تا صندلی.» این توصیف‌ها، نقشه‌ای ذهنی برای کودک می‌سازند .

۲-۴. از تکنیک «دست-زیر-دست» استفاده کنید. وقتی می‌خواهید انجام کاری را به کودک نشان دهید، دست خود را زیر دست او قرار دهید، نه روی آن. در تکنیک «دست-زیر-دست»، کودک کنترل را در دست دارد و می‌تواند حرکت را حس کند، دنبال نماید، یا در هر لحظه دستش را بکشد. این برخلاف روش «دست-روی-دست» است که در آن بزرگ‌سال دست کودک را می‌گیرد و حرکت می‌دهد و عملاً عاملیت کودک را سلب می‌کند .

۲-۵. اشیاء را به‌آرامی به ساعد کودک نزدیک کنید. اگر می‌خواهید چیزی به کودک بدهید، آن را مستقیماً در دستش نگذارید. شیء را به آرامی به ساعدش نزدیک کنید و به سمت دستش بلغزانید. این کار به کودک فرصت می‌دهد شیء را پیش‌نمایش کند، تصمیم بگیرد که آن را بگیرد یا نه، و حواس لامسه‌اش را فعال سازد .

۲-۶. کودک را در مرکز اتاق رها نکنید. اگر همراه کودک بوده‌اید و اکنون باید بروید، او را در جایی امن قرار دهید: نزدیک یک دیوار، کنار یک میز، یا جایی که بتواند برای حفظ جهتیابی خود به آن تکیه کند. رها کردن یک فرد در میانه یک فضای باز، می‌تواند به شدت اضطراب‌آور باشد .

۳. رفتارهای اجتماعی و عاطفی: پذیرش تفاوت‌ها

برخی رفتارهای کودکان دارای آسیب بینایی ممکن است برای اطرافیان ناآشنا یا عجیب به نظر برسد. آشنایی با این رفتارها، از بروز واکنش‌های نادرست جلوگیری می‌کند.

۳-۱. رفتارهای خودتحریکی را بپذیرید. تکان خوردن آرام، ضربه‌زدن با انگشتان، یا تولید صداهای ریتمیک، ممکن است راهی برای حفظ هوشیاری در برابر تنش، استرس، خستگی یا کسالت باشد. این رفتارها را سرکوب نکنید؛ مگر آنکه از نظر اجتماعی واقعاً نامناسب باشند که در آن صورت می‌توان به‌آرامی به زمان یا مکان مناسب‌تری هدایتشان کرد

۳-۲. نگاه‌های غیرعادی را درک کنید. برخی کودکان دارای آسیب بینایی ممکن است سرشان را کج کنند، از گوشه چشم نگاه کنند، یا حرکات غیرارادی چشم (نیستاگموس) داشته باشند. این‌ها راه‌هایی برای بهینه‌سازی میدان دید یا پدیده‌هایی غیرارادی‌اند، نه نشانه بی‌ادبی یا بی‌توجهی. آن‌ها را نادیده بگیرید و به تعامل عادی ادامه دهید .

۳-۳. زمان بیشتری برای پردازش و پاسخ اختصاص دهید. کودک دارای آسیب بینایی ممکن است برای پردازش اطلاعات شنیداری، جهتیابی، یا تکمیل یک فعالیت به زمان بیشتری نیاز داشته باشد. عجله نکنید، جمله‌اش را کامل نکنید، و کار را به‌جایش انجام ندهید. صبوری شما، پیام اعتماد و احترام به توانمندی اوست .

۳-۴. خستگی بینایی را جدی بگیرید. کودکان کم‌بینا ممکن است پس از مدتی فعالیت چشمی (خواندن، نوشتن، نگاه کردن به تخته) دچار خستگی، سردرد یا کاهش تمرکز شوند. فرصت‌هایی برای استراحت و «خاموشی» بینایی در نظر بگیرید .

۳-۵. بازنمایی‌های رسانه‌ای را ملاک قضاوت قرار ندهید. تصویرسازی‌های عامه‌پسند از افراد نابینا (مانند لمس چهره دیگران برای شناختشان) اغلب بر اساس کلیشه‌هاست، نه واقعیت. برای نمونه، لمس چهره یک غریبه برای آشنایی با او، راهبردی رایج در میان افراد نابینا نیست. بهترین منبع برای شناخت نیازها و ترجیح‌های کودک، خودِ او و خانواده‌اش هستند .

۳-۶. حضور را با مشارکت اشتباه نگیرید. صرف حضور فیزیکی یک کودک در کلاس یا جمع دوستان، به معنای مشارکت واقعی نیست. از خود بپرسید: آیا کودک نقشی در گروه دارد؟ آیا فرصتی برای ابراز نظر دارد؟ آیا هم‌سالانش او را می‌شناسند، نه فقط همراه یا معلمش را؟ مشارکت واقعی نیازمند برنامه‌ریزی آگاهانه و فراهم‌سازی فرصت‌های تعامل معنادار است .

۴. زبان و هویت: فرد-نخست یا هویت-نخست؟

در انتخاب واژگان برای اشاره به کودک، یک قاعده وجود ندارد. برخی افراد «زبان فرد-نخست» را ترجیح می‌دهند (مثلاً «کودک دارای آسیب بینایی») و برخی «زبان هویت-نخست» را (مثلاً «کودک نابینا»). راهنمای زبان فراگیر انجمن روان‌شناسی آمریکا تصریح می‌کند که در نهایت، ترجیح خودِ فرد حاکم است . بهترین کار این است که بپرسید کودک یا خانواده‌اش چه اصطلاحی را می‌پسندند و همان را به کار ببرید. از تعبیرهای کودک‌وار مانند «چشمی»، «نورچشمی» یا «کم‌بینای عزیز» بپرهیزید و به‌جای آن، واژگانی دقیق و بی‌طرفانه انتخاب کنید.

۵. جمع‌بندی و توصیه‌های پایانی

اصول تعامل با کودکان دارای آسیب بینایی، نه فهرستی پیچیده از قواعد تخصصی، بلکه بسط همان اصول عام احترام انسانی است: دیدن کودک به‌عنوان یک انسان کامل، احترام به استقلال او، و انطباق شیوه ارتباطی با نیازهای خاص او. جدول زیر، خلاصه‌ای کاربردی از نکات کلیدی را ارائه می‌دهد:

بایدها نبایدها

در نهایت، شاید مهم‌ترین توصیه این باشد: کودک را ببینید، نه آسیب بینایی‌اش را. کنجکاوی، شوخ‌طبعی، هوش، و علایق او را کشف کنید و بگذارید این‌ها محور تعاملتان باشند، نه تفاوتی که در شیوه دیدن یا ندیدن او وجود دارد. وقتی کودکی حس کند که به‌عنوان یک انسان کامل پذیرفته شده است، اعتمادبه‌نفس و انگیزه‌اش برای مشارکت در جهان، شکوفا خواهد شد.

منابع

· BCcampus Pressbooks. (2024). Interacting with Blind and Low Vision Students – Psycho-educational Assessments of Blind and Low Vision Children.
· Devon County Council. (2025). Visual impairment in the early years – Support for schools and settings.
· RNIB Bookshare. (2024). Area 3: Communication – Curriculum Framework for Children and Young People with Vision Impairment.
· BCcampus Pressbooks. (2024). Recommendations – Psycho-educational Assessments of Blind and Low Vision Children.
· Community Eye Health Journal. (2024). Communication – Techniques when meeting with a patient with visual impairment.