کودکانی که ویلچر دارند، سمعک می‌زنند یا با عصا راه می‌روند؛ هم‌بازی‌های جدید بچه‌ها در کارتون‌ها

تا به حال دقت کرده‌اید بچه‌ها چقدر زود با شخصیت‌های کارتونی دوست می‌شوند؟ انگار که آن شخصیت را از همسایه دیواربه‌دیوارشان بهتر می‌شناسند، غصه‌هایش را جدی می‌گیرند و شادی‌هایش را جشن می‌گیرند. حالا تصور کنید کودکی که تا به حال کسی را با ویلچر یا عصای سفید از نزدیک ندیده، ناگهان روی صفحه تلویزیون هم‌بازی‌ای ببیند که درست مثل خودش عاشق ماجراجویی است، فقط گاهی از عصا یا صندلی چرخدار کمک می‌گیرد. این همان اتفاقی است که در سال‌های اخیر در دنیای انیمیشن شتاب گرفته است: سازندگان کارتون‌های کودکانه به‌جای آن‌که معلولیت را یک ویژگی فرعی و گذرا نشان دهند، شخصیت‌هایی خلق کرده‌اند که با ویلچر مسابقه می‌دهند، با سمعک به حرف‌های دیگران گوش می‌سپارند، با پروتز پیشرفته ابرقهرمان می‌شوند و با عصای سفید مسیرشان را پیدا می‌کنند. این گزارش مروری است بر مهم‌ترین این شخصیت‌ها در ایران و جهان، با این پرسش که آن‌ها چطور می‌خواهند مفهوم «فراگیری» را از سنین کودکی در ذهن مخاطبان جا بیندازند.

چرا این موضوع مهم است؟

پیش از آنکه به سراغ نمونه‌ها برویم، بد نیست چند عدد را مرور کنیم. بر اساس آمارهای بین‌المللی، حدود ۱۵ درصد از جمعیت جهان با شکلی از معلولیت زندگی می‌کنند. با این حال پژوهشی که در سال ۲۰۲۵ منتشر شد نشان می‌دهد از میان شخصیت‌های جدید برنامه‌های کودک در فاصله سال‌های ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۴ در آمریکا، تنها ۱.۷ درصد آن‌ها دارای معلولیت بوده‌اند. به عبارت دیگر، میلیون‌ها کودک دارای معلولیت تقریباً هیچ تصویری از خودشان روی صفحه تلویزیون نمی‌دیدند.

در مقابل، پژوهش‌ها نشان می‌دهند که بازنمایی درست و مثبت معلولیت در کارتون‌ها می‌تواند به کودکان الگوهای هویتی مثبت بدهد و به آن‌ها ابزارهای ارتباطی مفیدی برای تعامل با هم‌سالان متفاوت از خودشان عرضه کند. کارتون‌های دهه ۲۰۰۰ میلادی به بعد، تصویری از کودکان ارائه می‌دهند که در آن معلولیت نه یک تراژدی، بلکه بخشی طبیعی و جدایی‌ناپذیر از واقعیت زندگی است.

اما این نگاه مثبت همیشه حاکم نبوده است. پژوهشی که در «ژورنال ارتباطات و روابط عمومی رومانی» منتشر شد، بازنمایی معلولیت جسمی در انیمیشن‌های دیزنی را در سه دوره تاریخی مقایسه کرد: دوره کلاسیک (۱۹۳۷-۱۹۵۹)، دوره رنسانس (۱۹۸۹-۱۹۹۹) و دوره احیا (۲۰۰۹-۲۰۲۲). نتایج نشان می‌دهد در حالی که فیلم‌های دوره کلاسیک معمولاً شخصیت‌های دارای معلولیت را «بیگانه» یا «ترحم‌برانگیز» نشان می‌دادند، محصولات دوره احیا شخصیت‌هایی را به تصویر می‌کشند که معلولیتشان هرگز خط اصلی داستان را تعریف نمی‌کند.

روبوگوبو؛ پروتزی که ابرقدرت است، نه محدودیت

یکی از تازه‌ترین و جسورانه‌ترین نمونه‌ها در این عرصه، مجموعه «روبوگوبو» (RoboGobo) محصول ۲۰۲۵ دیزنی جونیور است. شخصیت اصلی این مجموعه، «دکس» (Dax) نام دارد؛ یک کودک نابغه و مخترع که دست چپ او یک پروتز پیشرفته است. نکته انقلابی در شخصیت‌پردازی دکس آن است که این عضو مصنوعی نه‌تنها محدودیت نیست، بلکه به‌عنوان یک دست رباتیک، بخشی از ابرقدرت‌های تیم قهرمان را تشکیل می‌دهد. در این انیمیشن، این تفاوت بدنی «نقص عضو» نامیده نشده، بلکه با افتخار «تفاوت عضو» (Limb Difference) لقب گرفته است.

کریس گلیگان، خالق این مجموعه، در مصاحبه‌ای درباره دلیل این انتخاب می‌گوید: «تصمیم برای دادن تفاوت عضو به دکس، تصمیمی ارگانیک بود. از خودمان پرسیدیم چرا که نه؟ چرا باید برای معرفی یک شخصیت دارای معلولیت منتظر یک اپیزود خاص بمانیم؟» دکس همچنین در یکی از اپیزودها با توله‌جگوار دیگری که او هم تفاوت عضو دارد همراه می‌شود تا خواهرانش را نجات دهند، و این پیوند میان دو شخصیت با شرایط مشابه، به‌ظریف‌ترین شکل ممکن به کودکان می‌گوید که «تو تنها نیستی».

این نگاه دقیقاً همان مفهوم «فراگیری» است که می‌خواهد به کودکان بگوید برای قهرمان شدن، نیازی به داشتن یک بدن «کامل» و بی‌نقص نیست. قهرمانان آرمانی در شکل‌ها، اندازه‌ها، رنگ‌ها و توانایی‌های مختلف وجود دارند.

میس‌مپس؛ شهری که همه چیز در آن دسترس‌پذیر است

یکی دیگر از نمونه‌های پیشگام در این عرصه، مجموعه تلویزیونی بریتانیایی «میس‌مپس» (Mixmups) است؛ یک انیمیشن استاپ‌موشن که برای کودکان ۳ تا ۵ سال ساخته شده و در پاییز ۲۰۲۳ از شبکه «میلک‌شیک» بریتانیا پخش شد. نکته جالب درباره این مجموعه آن است که خالق آن، ربکا اتکینسون، خود دچار نابینایی و ناشنوایی نسبی است.

داستان حول سه دوست به نام‌های «پاکتس» (خرسی که نیمه‌بیناست و عصا و سگ راهنما دارد)، «گیگلز» (گربه‌ای که انحنای ستون فقرات دارد و گاهی از ویلچر و گاهی از واکر استفاده می‌کند) و «اسپین» (خرگوشی پرانرژی و بدون معلولیت) می‌گذرد. آن‌ها در شهری به نام «میکسینگتون ولی» زندگی می‌کنند که پر است از تاب‌های مناسب ویلچر، آسانسور و درهای خودکار. اتکینسون درباره انگیزه‌اش می‌گوید: «می‌خواستم برندی خلق کنم که ضمن جذابیت برای همه کودکان، شخصیت‌های دارای معلولیت را به شیوه‌ای مثبت و اصیل نشان دهد.»

آنچه میس‌مپس را از نمونه‌های مشابه جدا می‌کند، توجه به «دسترس‌پذیری خودِ برنامه» است: تمام ۵۲ قسمت سریال دارای توضیح صوتی برای کودکان نابینا و ترجمه به زبان اشاره بریتانیایی برای کودکان ناشنواست. همچنین صداپیشگی شخصیت‌های دارای معلولیت را کودکانی با معلولیت‌های واقعی بر عهده دارند، هرچند لزوماً معلولیت مشابهی ندارند.

پپا پیگ و ماندی موس؛ چرخ‌هایی که از پاها کم نمی‌آورند

یکی از محبوب‌ترین کارتون‌های کودکان در جهان، «پپا پیگ» (Peppa Pig) است. در سال ۲۰۱۹، یک شخصیت تازه به جمع دوستان پپا اضافه شد: «ماندی موس» (Mandy Mouse)، یک موش کوچک حدوداً ۴-۵ ساله که از ویلچر استفاده می‌کند، زیرا پاهایش مانند پاهای پپا و دوستانش کار نمی‌کنند. اما ماندی به‌هیچ‌وجه از دیگران عقب نمی‌ماند؛ او عاشق ورزش و بازی است و با ویلچر آبی سریع‌اش از همه تندتر از تپه پایین می‌آید. جمله معروفش هم این است: «چون پاهای من مثل پاهای شما کار نمی‌کنن؛ من چرخ‌های خودم رو دارم!».

سم آتش‌نشان و هانا اسپارکس؛ فوتبال با ویلچر

در مجموعه بریتانیایی «سام آتش‌نشان» (Fireman Sam)، شخصیت «هانا اسپارکس» (Hannah Sparkes) یک دختر یازده‌ساله است که به‌دلیل معلولیت مادرزادی در پاهایش از ویلچر استفاده می‌کند و تنها کودک ویلچری در روستای پونتیپندی است. نکته مثبت این شخصیت آن است که او تنها یک شخصیت فرعی تزئینی نیست، بلکه در ماجراهای روستا مشارکت دارد. او حتی می‌تواند با ویلچرش هم‌زمان دو توپ فوتبال را در هوا نگه دارد!

تیم زنکو گو و آری؛ مغز متفکری که روی ویلچر می‌نشیند

مجموعه «تیم زنکو گو» (Team Zenko Go) که در سال ۲۰۲۲ از نتفلیکس پخش شد، یکی از شخصیت‌های اصلی‌اش پسری به نام «آری» (Ari) است که از ناحیه کمر به پایین فلج است و از ویلچر استفاده می‌کند. آری اما مغز متفکر تیم است؛ او ابزارهای پیشرفته‌ای برای مأموریت‌هایشان طراحی می‌کند، از جمله یک بازوی رباتیک بلندشونده به نام «گرَبیناتور». نکته قابل توجه دیگر آن است که صداپیشه آری، هارتلی برنیر، خود یک بازیگر با بیماری مزمن است و گاهی از ویلچر استفاده می‌کند. این «بازنمایی اصیل» (authentic representation) یکی از مهم‌ترین اصولی است که فعالان حقوق افراد دارای معلولیت بر آن تأکید دارند.

پلزویک؛ نوجوانی که روی ویلچر زندگی معمولی دارد

«پلزویک» (Pelswick) محصول مشترک کانادا و چین، شخصیتی ۱۳ ساله است که بر اساس کتاب‌های جان کالاهان، کاریکاتوریستی که خود روی ویلچر می‌نشست، ساخته شد. ویژگی متمایز این مجموعه آن بود که هرگز توضیح نمی‌دهد چرا پلزویک فلج شده است — هرچند سازندگان تلویحاً به یک سانحه رانندگی اشاره کرده‌اند. ماجرا حول زندگی روزمره، مدرسه و دوستانش می‌گذرد و پیام روشن آن این است که «او یک زندگی کاملاً عادی دارد».

جولیا و امیرا؛ خیابان سسمی پیشتاز فراگیزسازی

نمی‌شود از فراگیری در کارتون‌ها حرف زد و نام «خیابان سسمی» (Sesame Street) را نیاورد. در سال ۲۰۱۵، این برنامه افسانه‌ای از شخصیتی به نام «جولیا» (Julia) رونمایی کرد؛ دختری چهارساله با موهای نارنجی که نخستین شخصیت تشخیص‌گرفته با اوتیسم در تاریخ این مجموعه بود. خالقان جولیا پنج سال با بیش از ۲۵۰ سازمان مرتبط با اوتیسم مشورت کردند. انتخاب دختر بودن جولیا هم آگاهانه بود؛ زیرا اوتیسم در دختران کمتر تشخیص داده می‌شود. استیسی گوردون، عروسک‌گردان جولیا، خود مادری دارای فرزند اوتیسم است و می‌گوید: «حضور جولیا یعنی بچه‌های ما آن‌قدر مهم هستند که در جامعه دیده شوند».

در سال ۲۰۲۲ نیز «امیرا» (Ameera) به جمع سسمی پیوست؛ یک ماریونت ۸ ساله با موهای بافته و عینک که به‌دلیل آسیب نخاعی با عصای زیربغل یا ویلچر بنفش جابه‌جا می‌شود. امیرا برای نسخه عربی سسمی استریت («اهلان سیمسیم») طراحی شده تا نماینده میلیون‌ها کودک دارای معلولیت در مناطق بحران‌زده خاورمیانه باشد. ویلچر امیرا عمداً بزرگ و نامتناسب طراحی شده تا بازتاب‌دهنده واقعیت بسیاری از کودکان پناهنده و آواره باشد که به تجهیزات استاندارد دسترسی ندارند.

بیل کوچولو و مانتی؛ دوستی روی ویلچر از سال ۱۹۹۹

در سال ۱۹۹۹، نویسنده و فعال حقوق مدنی، بیل کازبی، مجموعه انیمیشنی به نام «بیل کوچولو» (Little Bill) را خلق کرد. در این مجموعه، شخصیتی به نام «مانتی» (Monty) حضور دارد؛ پسرعموی ۵ ساله بیل که فلج مغزی دارد و روی ویلچر می‌نشیند. مانتی از همان ابتدا به کودکان می‌گوید که ویلچرش مانع بازی نیست — او عاشق دایناسورهاست (به‌ویژه تری‌سراتوپس)، می‌خواهد در بزرگسالی آشپز شود و با بیل کلی کیف می‌کند. این شخصیت که در ایران نیز با دوبله پخش می‌شد، یکی از نخستین نمونه‌های حضور طبیعی یک کودک دارای معلولیت جسمی در کارتون‌های کودکان بود.

ردپای معلولیت در کارتون‌های ایرانی؛ گام‌های نخست

باید صادقانه اعتراف کرد که حضور شخصیت‌های اصلی دارای معلولیت در انیمیشن‌های داستانی بلند و مجموعه‌های تلویزیونی ایرانی هنوز در گام‌های نخست خود قرار دارد. برخلاف نمونه‌های بین‌المللی، کمتر پیش آمده که یک مجموعه انیمیشن ایرانی شخصیتی را به‌عنوان قهرمان اصلی داستان معرفی کند که آشکارا از ویلچر، سمعک یا عصای سفید استفاده می‌کند.

اما این به معنای خلأ کامل نیست. در حوزه انیمیشن‌های کوتاه و فیلم‌های پویانمایی مستقل، آثاری قابل تأمل تولید شده است. انیمیشن کوتاه «مادر» به کارگردانی نرگس فضلی که در مرکز گسترش سینمای مستند، تجربی و پویانمایی تولید شد، داستان رابطه یک مادر دارای معلولیت و دخترش را روایت می‌کند و تلاش می‌کند نگاه مخاطب را به چالش‌های روزمره و موانع حضور در سطح شهر جلب کند. همچنین انیمیشن کوتاه «نگهبان چشمه» (Negahban-e-Cheshmeh) محصول سال ۱۳۷۹، داستان دختری دارای معلولیت را روایت می‌کند که می‌خواهد نگهبان چشمه مقدس باشد.

نکته شایان توجه آن است که در برنامه‌های ترکیبی و عروسکی تلویزیون ایران گاه شخصیت‌های فرعی دارای معلولیت حضور داشته‌اند، اما این حضور معمولاً کوتاه و گذرا بوده و با هدف آموزش مستقیم درباره «کمک به افراد معلول» طراحی شده، نه آن‌که شخصیت دارای معلولیت به‌عنوان بخشی طبیعی از جمع دوستان داستان دیده شود. با وجود این، تولیداتی مانند «مادر» نشان می‌دهند که زمینه برای گام‌های بعدی در صنعت پویانمایی ایران فراهم است.

چین و کشورهای عربی؛ گام‌هایی در مسیر فراگیری

در چین، نخستین انیمیشن تأییدشده توسط دولت با شخصیت‌های اصلی دارای معلولیت، «شکار رویا» (Dream Catching) نام دارد که در سال ۲۰۱۴ از شبکه مرکزی چین (CCTV) پخش شد. نکته جالب درباره این مجموعه آن است که داستان‌هایش بر اساس زندگی واقعی پنج فرد دارای معلولیت ساخته شده، از جمله یک کارآفرین ویلچری، یک قهرمان پارالمپیک، و دو هنرمند بدون دست. هرچند برخی منتقدان این رویکرد را «نمایش موفقیت» از سوی دولت می‌دانند، اما همین که نام‌هایی واقعی پشت شخصیت‌ها نشسته، گامی رو به جلو محسوب می‌شود.

در مصر نیز در سال ۲۰۲۳ مجموعه کارتونی «سلامتک» (Salamtak) پخش شد که در یکی از قسمت‌های آن، مهمانی با ویلچر به خانه شخصیت اصلی داستان می‌آید و خانواده میزبان تلاش می‌کنند فضای خانه را برای او دسترس‌پذیر کنند — اما خودِ مهمان با پیامی جالب از آن‌ها می‌خواهد تغییری در چیدمان خانه ندهند.

بخش توانایی؛ وقتی ویلچرها پرواز می‌کنند

در بریتانیا، دن وایت، پدری که دخترش امیلی با اسپینا بیفیدا (شکاف مهره) متولد شده بود، وقتی دخترش از او پرسید «چرا هیچکس توی تلویزیون ویلچر ندارد؟ آیا ویلچرها اجازه ندارند؟»، تصمیم گرفت خودش دست به کار شود. نتیجه، خلق کمیکی به نام «بخش توانایی» (The Department of Ability) بود که شخصیت اصلی آن، امیلی، دختری با ویلچر پرنده است. ویلچر امیلی نه‌تنها محدودیت نیست، بلکه یک ابرقدرت تمام‌عیار است و شعار او این است: «چرخ‌های مرا بخور!» (Eat My Wheels!).

تأثیر این کارتون‌ها روی کودکان چیست؟

پژوهش‌ها چه می‌گویند؟ مطالعه‌ای که در سال ۲۰۲۵ در ایتالیا انجام شد نشان می‌دهد کارتون‌ها به دلیل زبان چندرسانه‌ای خود (ترکیب تصویر، صدا و حرکت) قادرند پیام‌های عمیقی را هم در سطح عاطفی و هم در سطح شناختی به کودکان منتقل کنند و فرایندهای فراگیری را در آن‌ها تسهیل نمایند. به بیان ساده‌تر، وقتی کودکی شخصیت گیگلز را می‌بیند که با ویلچر در ماجراجویی‌ها شرکت می‌کند، یا دکس را تماشا می‌کند که پروتز دستش بخشی از قدرت ابرقهرمانی‌اش است، نه‌تنها از نظر هیجانی با او همذات‌پنداری می‌کند، بلکه در سطح شناختی نیز یاد می‌گیرد که ویلچر یا پروتز مانع بازی و دوستی نیست.

پژوهش دیگری نیز با بررسی ۴۸ شخصیت دارای ناهنجاری‌های ستون فقرات در انیمیشن‌های دیزنی و پیکسار نشان داد که تکرار تصاویر و داستان‌های کلیشه‌ای می‌تواند تأثیرات روانی-اجتماعی منفی بر نوجوانان دارای اسکولیوز بگذارد. به عبارت دیگر، نحوه بازنمایی معلولیت — منفی یا مثبت — واقعاً مهم است و می‌تواند عزت نفس یا برعکس، احساس شرم را در کودکان دارای معلولیت شکل دهد.

پژوهشگران نتیجه می‌گیرند که کارتون‌های فراگیر هنگامی موفق‌ترند که به‌جای تأکید بر «تراژدی معلولیت»، آن را صرفاً به‌عنوان یکی از ویژگی‌های طبیعی شخصیت — در کنار رنگ چشم، علاقه به موسیقی یا ترس از تاریکی — به تصویر بکشند. شهر میکسینگتون ولی در مجموعه میس‌مپس، یا تیم ابرقهرمانی روبوگوبو، دقیقاً مصداق همین رویکرد هستند: جاهایی که در آن موانع حذف شده‌اند و هر کودکی، فارغ از توانایی‌های جسمی‌اش، می‌تواند در ماجراجویی‌ها سهیم باشد.

سخن پایانی

حضور شخصیت‌های دارای معلولیت در کارتون‌های کودکان — از دکس با پروتز پیشرفته در «روبوگوبو» گرفته تا گیگلز ویلچری در «میس‌مپس»، از ماندی موس در «پپا پیگ» تا هانا اسپارکس در «سم آتش‌نشان»، از آری در «تیم زنکو گو» تا جولیا و امیرا در «خیابان سسمی»، و از مانتی در «بیل کوچولو» تا پلزویک نوجوان — صرفاً یک انتخاب هنری یا اقدامی نمایشی برای رعایت «سهمیه تنوع» نیست. این کارتون‌ها دارند یک کار بنیادی انجام می‌دهند: به کودکانی که ویلچر، سمعک، پروتز یا عصای سفید دارند می‌گویند «تو هم می‌توانی قهرمان داستان باشی»، و به کودکانی که این وسایل را ندارند یاد می‌دهند که تفاوت‌ها ترسناک نیستند.

اگر قرار باشد یک توصیه به والدین ایرانی داشته باشم، این است: فارغ از اینکه فرزندتان دارای معلولیت هست یا نه، او را با این کارتون‌ها آشنا کنید. شاید روزی برسد که در یک انیمیشن ایرانی هم شاهد ماجراجویی‌های کودکی با عصای سفید یا ویلچر باشیم که با دوستانش راز یک جنگل اسرارآمیز را کشف می‌کند — بی‌آنکه عصایش موضوع اصلی داستان باشد. آن روز، روز بزرگی برای فرهنگ فراگیری در ایران خواهد بود.

منابع

TheFutonCritic.com. (2025). RoboGobo Episode Guide. www.thefutoncritic.com

Disney News. (2025). Dax (Robogobo) | The Ultimate Disney Character Guide. disneynews.us

Curb Cuts. (2025). How ‘RoboGobo’ Puts Limb Loss In the Limelight. www.curbcuts.co

BBC News. (2025). MixMups creator brings animation home to Norwich for screeningwww.bbc.com

BBC News. (2023). Mixmups: Behind the scenes with the disabled stop motion characters www.bbc.com

Holland Bloorview. (2023). In ‘Mixmups,’ disability is just part of play and imagination research.hollandbloorview.ca

Fireman Sam Wiki. Hannah Sparkes. firemansam.fandom.com

Peppa Pig Wiki. (2022). Mandy Mouse. peppapig.fandom.com

Wikipedia. (2022). Team Zenko Go. en.m.wikipedia.org

Disability Belongs. (2022). A Conversation About Authentic Casting & Disability Representation in Children’s Media With “Team Zenko Go!”. www.disabilitybelongs.org

ABC News. (2015). ‘Department of Ability’ Comic Book Heroes Shoot Down Disability Stereotypes. abcnews.com

The Guardian. (2016). The comic book where disabled heroes save the world. www.theguardian.com

Wikipedia. (2005). Pelswick. en.wikipedia.org

Wikipedia. (2017). Julia (Sesame Street). en.wikipedia.org

Sesame Workshop. (2023). Ameera’s Reflection: How Muppets Offer a Window and Mirror. sesameworkshop.org

Fast Company. (2022). Meet Ameera, the newest Muppet. www.fastcompany.com

Little Bill Wiki. (2024). Monty’s Roar. littlebill.fandom.com

مرکز گسترش سینمای مستند، تجربی و پویانمایی. (۱۴۰۲). انیمیشن کوتاه «مادر» به کارگردانی نرگس فضلی.

ElCinema.com. (2023). Salamtak – Episode Kite Messages. elcinema.com